SOCAR Proceedings

SOCAR Proceedings

Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin "Neftqazelmitədqiqatlayihə" İnstitutunun rəsmi nəşri olan "SOCAR Proceedings" jurnalı 1930-cu ildən nəşr edilir və neft–qaz sənayesinin mütəxəssisləri, aspirantları və elmi işçiləri üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Jurnal beynəlxalq sitatgətirmə sistemi Scopus, Rusiya Elmi Sitatgətirmə İndeksi və EI’s Compendex, Petroleum Abstracts (Tulsa), Chemical Abstracts, Inspec xülasələndirmə sistemlərinə daxildir.

2017-ci ildə beynəlxalq indekslədirmə və xülasələndirmə sistemi Emerging Sources Citation Index daxil olunub.

I.S. Quliyev1, N.R. Abdullayev2, Ş.M. Hüseynova1

1AMEA-nın Neft və Qaz İnstitutu, Bakı, Azərbaycan; 2BP, Böyük Britaniya

Çöküntü hövzələrində süxurların həcmi və paylanması - Cənubi Xəzər hövzəsinin unikallığı


Meqalədə Yerin çöküntü örtüyünün qısa təsviri verilmiş və çöküntü qatının (stratisferin) həcmi və kütləsi qiymətləndirilmişdir. Mövcud olan məlumatlar əsasında Cənubi Xəzər hövzəsinin və digər sürətlə gömülən böyük çöküntü həcminə və nazik yer təkinə malik olan hövzələrin unikal xarakteri göstərilmişdir. Məqalədə həmçinin çökmə süxurların, yer qabığının və litosferin qalınlıqları arasında olan asılılıqlar müzakirə edilmişdir.

Açar sözlər: çöküntü hövzələri; Cənubi Xəzər hövzəsi; çöküntülərin həcmi; litosfer.


DOI: 10.5510/OGP20200300439

E-mail: huseynova_shalala@yahoo.com


N.P. Yusubov

AMEA-nın Neft və Qaz İnstitutu, Bakı, Azərbaycan

Seysmik məlumatlar əsasında Azərbaycanın depressiya zonalarının qırılmalar tektonikası məsələsi haqqında


Azərbaycanın neftli-qazlı əyalətlərinin azsylı tektonik xəritələri və onların izahılı qeydləri külli miqdarda faktiki material, önəmli nəzəri və təcrübi məlumat daşıyıcılarıdır. Lakin son 25 ildə yerinə yetirilmiş ceysmik tədqiqatların nəticələri onlarda bəzi çatışmamazlıqlqrın mövcudluğunu göstərir. Məqalədə bu nəticənin doğruluğunu göstərən konkret nümunələr və haqqında bəhs edilən çatışmamazlıqların ləğvini təmin edən tövsiyyələr verilir.

Açar sözlər: qırılma; tektonik xəritə; neft-qazlılıq üzrə rayonlaşdırma; mezozoy; kaynozoy; geoloji kəsilişin mərtəbələri; kristallik fundament; Moxoroviçiç səthi.


DOI: 10.5510/OGP20200300440

E-mail: nyusubov@gmail.com


N.А. Bondarenko1, V.А. Meçnik1, R.А. Həsənov2, V.N. Kolodnitskiy1

1Ukrayna MEA-nın İfrat Bərk Materiallar İnstitutu, Kiyev, Ukrayna; 2Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, Bakı, Azərbaycan

Qazma alətlərinin almazehtivallı materialları üçün WC–Co–VN bərk xəlitəli matrisinin mikrostrukturu


Məqalədə qazma alətlərinin ilk əvvəl soyuq presləmə, daha sonra isti presləmə əməliyyatları ilə yaradılmış almazehtivallı materiallarının WC – Co bərk xəlitəli matris nümunələrinin struktur və istismar xarakteristikalarının yaxşılaşdırılmasına istiqamətlənmiş tədqiqatların nəticələri təqdim edilmişdir. Göstərilmişdir ki, 94WC – 6Co ilkin materialların tərkibinə 3% miqdarında Vanadium nitridin daxil edilməsi matris nümunələrinin bərkliyini 22.8 – dən 34.2 QPa - qədər, sıxılmada möhkəmlik həddini 4800-dən 5340 MPa – qədər və əyilmədə möhkəmlik həddini 2200–dən 2280 MPa – qədər artırmağa, yeyilmə intensivliyini isə 1710×10-6 dan 5200×10-6 q/m - ə qədər azaltmağa imkan verir. Tədqiqat nəticəsində WC- Co -VN xırda dənəvarilikli yüksək mexaniki və istismar göstəricilərinə malik bərk xəlitəli matris materialının alınması effekti bu materialların neft və qaz quyularının qazılması üçün səmərəli alətlərin yaradılmasında istifadəsi zəruriliyini təsdiqləyir.

Açar sözlər: kompozit; isti presləmə; struktur; bərklik; yeyilmə.


DOI: 10.5510/OGP20200300441

E-mail: bond@ism.kiev.ua


А.N. Dmitriyevskiy1,2, N.A. Eremin1,2, Е.А. Safarova2, D.S. Filippova2, S.О. Borozdin1

1İ.M. Qubkin adına Rusiya Dövlət Neft və Qaz Universiteti (ETU), Moskva, Rusiya; 2REA-nın Neft və Qaz Problemləri İnstitutu, Moskva, Rusiya

Neft və qaz quyularının qazılması zamanı mürəkkəbləşmə və qəza vəziyyətlərinin qarşısının alınması üçün zaman sırası üzrə geoloji məlumatların keyfiyyətli təhlili


Məqalənin məqsədi neft və qaz quyularının qazılması və tikintisi zamanı nürəkkəbləşmə və qəza vəziyyətlərinin baş vermə ehtimallarının proqnozlaşdırılması üçün qazılan ərazinin geoloji xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması ilə geoloji-texnoloji ölçmə stansiyalarından real vaxt rejimində alınan qazma məlumatlarının sistemli şəkildə təhlilindən ibarətdir. Aparılan kompleks təhlil nəticəsində real vaxt rejimində alınan məlumatlar əsasında mürəkkəbləşmə və qəza vəziyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi və qarşısının alınması üçün baza proqram təminatının olmadığı müəyyən edilmişdir. Geoloji-texnoloji ölçmələrin aparılması zamanı şlamların təsvirinə əsasən etibarlı litoloji-stratiqrafik məlumatların olmaması da eyni dərəcədə vacib problemlərdəndır. Neft və qaz quyularının qazılması və tikintisi zamanı mürəkkəbləşmə və qəzaların qarşısının alınması məsələlərinin həlli üçün zəruri geolojigeofiziki məlumatların siyahısı müəyyən edilmişdir. Quyu lüləsinin dərinliyi üzrə real vaxt rejimində alınan geoloji-texnoloji parametrlər maşın öyrənmə üsulları vasitəsilə tətbiq dərəcələrinə görə təsnif edilmişdir.

Açar sözlər: məlumatların keyfiyyəti; geoloji xüsusiyyətlər; geoloji-texnoloji tədqiqatlar; tutulma; novəmələgəlmə; mürəkkəbləşmə və qəzaların qarşısının alınması; süni intellekt; avtomatlaşdırılmış sistem; quyu tikintisi; quyudibinin şaquli dərinliyi.


DOI: 10.5510/OGP20200300442

E-mail: ermn@mail.ru


S. Yasin, Q. Ali Mansuri

Illinoys Universiteti, Çikaqo, ABŞ

Neft laylarının turşu ilə işlənməsi zaman asfaltenlərin xərəkər xüsusiyyətləri (molekulyar səviyyədə tədqiqat)


Məqalədə neft laylarının turşu ilə işlənməsi zaman asfalten şlamının çökməsi üzrə tədqiqatların nəticələri təqdim edilir. «Neft asfalteni – xlorid turşusu (HCl)» sistemlərinin yüksək temperatur və təzyiqdə (550 K, 200 bar) bir sıra molekulyar - dinamik modelləşdirilməsi aparılmışdır. Modelləşdirmənin nəticələri asfalten şlamının layın turşu ilə işlənməsi zaman əmələ gəlməsini nümayiş etdirir. Neft şlamının ilkin yaranmasının səbəbi kimi «su-neft» kontaktı səthində ionlaşdırılmış asfaltenlərin yığılması göstərilir. «Su-neft» kontaktı səthində ionlaşdırılmış asfaltenlərin olması ionlaşdırılmış asfaltenlər və turşu ionları (H+ və Cl-) arasında olan güclü qarşılıqlı əlaqələr ilə izah olunur. Şlamın ilkin yaranması əlavə olaraq ionlaşdırılmış asfaltenlər və fazalararası su arasındakı hidrogen rabitəsinin gücü hesabına  armasıda baş verir. 

Açar sözlər: asfalten; ionlaşdırılmış asfalten; molekulyar - dinamik modelləşdirilmə; layın turşu ilə işlənməsi; radial paylanma funksiyası; asfaltenin ilkin yaranması


DOI: 10.5510/OGP20200300443

E-mail: syasee3@uic.edu; salahyaseen1983@gmail.com


Ş.P. Kazımov1, K.K. Mehdiyev2

1«Neftqazelmitədqiqatlayihə» İnstitutu, SOCAR, Bakı, Azərbaycan; 2SOCAR, Bakı, Azərbaycan

Xüsusiyyətləri tənzimlənən turşu əsaslı sement suspenziyası


Məqalədə göstərilir ki, neft quyularının istismarı zamanı onun texniki-iqtisadi göstəricilərini aşağı salan amillərdən biri laydan məhsulla çıxarılan qumdur. Quyularda qum təzahürünün qarşısının alınması məqsədilə xlorid turşusu, sement və təbii seolit daşından ibarət tamponlayıcı tərkib işlənmişdir. Tamponlayıcı məhlul portland sement, təbii dağ süxuru- seolit və 7-8%-li xlorid turşusu əsasında hazırlanmış və laborotariya şəraitində tədqiq edilmişdir. Hazırlanmış tərkibin axıcılığı onun quyubi zonanın dərinliklərinə nüfuz etməsinə imkan verir, möhkəmliyi və keçiriciliyi yetərincədir. Tədqiqatlarda temperaturun sement məhluluna və daşına təsirinə də baxılmişdır.

Açar sözlər: nəm alyumosilikat; turşuya davamlılıq; qumun miqdarı; dağ süxurunun sıxlığı; sement məhlulu; xlorid turşusu.


DOI: 10.5510/OGP20200300444

E-mail: shukurali.kazimov@socar.az


N.A. Aksenova, E.Yu. Lipatov

Tümen Sənaye Universiteti, Nijnevartovsk, Rusiya

Qərbi Sibir yataqlarının Yura çöküntülərində quyuların tamamlanması zamanı istismar kəmərinin qəzasız endirilməsi üçün texniki-texnoloji həllər


Məqalədə Qərbi Sibir yataqlarının Bajenovsk, Georgiyevsk və Abalaks lay dəstəsi intervalındakı Yura çöküntülərində quyu qazıması zamanı yaranan mürəkkəbləşmə və qəzaların baş vermə səbəblərinə baxılmış, qazıma və istismar kəmərinin endirilməsi işlərinin qəzasız aparılması üçün texniki-texnoloji həllər təklif olunmuşdur. İşlənib hazırlanmış tədbirlər aşağıdakılara imkan verir: quyu lüləsinin gil və arqillit laycıqlarında qeyri-sabitliyinin qarşısını almağa; qazılmış şlamların 50 dərəcədən yuxarı zenit bucaqlarında və quyu lüləsinin vertikalından böyük sapmalarında çıxarılmasını təmin etməyə; quyu lüləsinin ilişmə, oturma və tutulma halları olmadan qazılmasına; istismar kəmərinin quyudibinədək endirilməsini və keyfiyyətli sementlənməsini təmin etməyə.

Açar sözlər: Yuxarı Yura çöküntüləri; Bajenovsk lay dəstəsi; oturmalar; ilişmələr; tutulmalar; gil çöküntüləri; istismar kəməri; quyu lüləsinin işlənməsi; texniki-texnoloji həllər.


DOI: 10.5510/OGP20200300445

E-mail: na-acs@yandex.ru


N.D. Sarsenbekov, L.M. Barlıbayeva, A.D. Dosmuhambetov

«KMG İnjiniring» MMC-nin Atırau şəhərində filialı, Atırau, Qazaxıstan

Dəniz layihələrinin işlənməsində neftin geokimyəvi tədqiqinin perspektivləri


Neft nümunələrinin finqerprintinq əsasında tədqiqinin genetik tipləşdirilməsi bir çox məsələlərin, o cümlədən dəniz layihələrinin işlənməsi zamanı ortaya çıxan problemlərin də həllinə kömək edə bilər. Xarici şirkətlərin innovasiya texnologiyalarının yerli şirkətlərin mütəxəssisləri tərəfindən tətbiqi, yalnız ekoloji problem mənbələrinin, məsələn, neftin dağılma mənbəyinin axtarışı ilə bağlı əsas məsələlərin həllinə kömək etmir, həmçinin bu cür qəza hallarının aradan qaldırılması xərclərini və vaxtını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa imkan verir. Məqalədə neftin dağılması zamanı Xəzər dənizinin şərti çirklənmə mənbəyinin  müəyyənləşdirilməsi üzrə aparılan laboratoriya işlərinin nəticələri təqdim olunmuşdur.

Açar sözlər: neftin geokimyəvi analizləri; lay geokimyası; neftin finqerprintinqi; çirklənmə mənbəyi; neft nümunəsi.


DOI: 10.5510/OGP20200300446

E-mail: sarsenbekov.n@llpcmg.kz


M.Ş. Şaken

«KMG İnjiniring» MMC-nin Atırau filialı, Atırau, Qazaxıstan

Hədəf horizontu tam perforasiya olunmuş çoxlaylı yataqlarda LHY-nın aparılması ilə bağlı problemlər və onların həlli yolları


Qazaxıstan yataqlarında layın hidravlik yarılması (LHY) işləri aparılarkən ən çox rastlaşılan problemlərdən biri bütün məhsuldar layların bir obyekt kəsiyində tam perforasiyasıdır ki, buda LHY aparılması zamanı müxtəlif xarakterli risklərin ortaya çıxmasına və neft ehtiyatlarının hasilatında mürəkkəbləşmələrə səbəb olur. Tarixi gerçəklik olan bu faktiki problemə baxmayaraq, hal-hazırda da belə mürəkkəb şəraitdə LHY aparılması cəhdləri tətbiq edilir. Əsas problem uzun bir çatın deyil, bir-biri ilə paralel qısa çatların yaranmasından ibarətdir. Bu, LHY-nın effektivliyini artırmaq məqsədilə texnologiyanın daha da inkişaf etdirilməsini tələb edir.

Açar sözlər: layın hidravlik yarılması; tam perforasiya; LHY-da mürəkkəbləşmələr; istismar kəmərinin təmiri; LHY-nın planlaşdırılmasına yeni yanaşmalar.


DOI: 10.5510/OGP20200300447

E-mail: Shaken.M@llpcmg.kz


A.D. Şovgenov

Halliburton International GmbH, Moskva, Rusiya

Kənar suların izolyasiyası üçün gel tərkibi


Kənar suların qarşısının alınması və layda neftverimin artırılması üçün qismən hidrolizə edilmiş poliakrilamid gellərinin qeyri-üzvi tikicilər ilə birgə tətbiqi artıq özünü sübut etmişdir. Qismən hidrolizə olunmuş poliakrilamid molekulları qeyri-üzvi tikicilərin – üçvalentli metal ionların (məs Cr3+ və ya Al3+) – iştirakı ilə gel strukturu əmələ gətirir. Belə olan halda, polimer və tikici növbəli şəkildə laya vurularaq gel birbaşa məsaməli mühitdə yaradılır. Quyu məhsulunda suyun azaldılması istiqamətində uğurla tətbiq olunmuş, lakin bununla yanaşı çatışmazlıqları olan keçmiş tərkiblər əsas götürülərək yeni gel tərkibi hazırlanmışdır. Məqalədə yeni təklif olunmuş qismən hidrolizə edilmiş poliakrilamid əsaslı gel tərkibinin süxur nümunələrin üzərində laboratoriya tədqiqatlarının nəticələri təqdim olunmuşdur.

Açar sözlər: qismən hidrolizə edilmiş poliakrilamid; süxur nümunəsinin analizi; tikilmə; polimer gel; neftverimin artırılması üsulları; kənar suların izolyasiyası.


DOI: 10.5510/OGP20200300448

E-mail: shovgenov@fann.info


M.S. Xəlilov

Bakı Dövlət Universiteti, Bakı, Azərbaycan

Tükənmə rejimində olan qazkondensat laylarında kondensat veriminin artırılması


Etan və separasiya olunmuş qazın ardıcıl vurulması ilə ikifazalı çoxkomponentli süzülmə modeli əsasında tükənmə rejimində olan qazkondensat laylarından retroqrad kondensatın çıxarılması imkanları tədqiq edilmişdir. Separasiya olunan qaz laya daxil olduqca etan qazı ilə zənginləşir. Etanın bir hissəsi qaz fazasında qalsa da, onun əsas kütləsi maye fazanın həcminin artmasını təmin edir və məsamələr fəzasının kifayət qədər maye faza ilə doyması nəticəsində onun layda hidrodinamik hərəkətliliyi baş verir. Nəticədə hasilat quyularında istehsalda yüksək molekulyar komponentlərinin miqdarı artır və layın kondensata görə məhsuldarlığı yüksəlir.

Açar sözlər: tükənmə rejimi; etan və separasiya olunmuş qazın vuruiması; retroqrad kondensat; qalıq etanın həcmi; maksimal kondensasiya təzyiqindən aşağı təzyiq.


DOI: 10.5510/OGP20200300449

E-mail: khalilov_mubariz@mail.ru


V.M. Şamilov

SOCAR, Bakı, Azərbaycan

Neftçıxarmada karbon nanomaterialların tətbiqinin perspektivləri


Son vaxtlar karbon nanomateriallar və onlar əsaslı kompozisiyalar böyük maraq kəsb edir. Karbonun morfologiyası və yüksək struktur müxtəlifliyi, eyni zamanda sadə funksionallığı materialın xüsusiyyətlərinin tapşırığa uyğun effektli seçiminə imkan yaradır. Müasir karbon nanomateriallarının geniş tətbiqi neft-qaz sənayesinə də təsir etmişdir. Təqdim olunanan məqalədə neftqaz sahəsində nanotexnologiyaların tətbiqinin əsas istiqamətləri göstərilmişdir. Xüsusən, neft-qazçıxarmada və qazmada karbon nanomateriallarının (nanoalmazlar, karbon nanoboruları və qrafenə bənzər materiallar) istifadəsi tendensiyalarına diqqət yönəldilmişdir.

Açar sözlər: nanotexnologiya; neft hasilatı; neft hasilatının intensivləşdirilməsi; qazma; nanodispersiyalar; karbon nanomaterialları; karbon nanoborular.


DOI: 10.5510/OGP20200300450

E-mail: Valeh.Shamilov@socar.az


V.C. Abdullayev

«Neftqazelmitədqiqatlayihə İnstitutu, SOCAR, Bakı, Azərbaycan

Maili və şaquli qazlift quyularının istismar xüsusiyyətlərinin müqayisəli araşdırılması və təzyiq qradientinin təsirinin öyrənilməsi


Məqalədə maili quyularda quyu gövdəsinin mürəkkəb quruluşunun maye-qaz axınının xarakterinə və hidravlik parametrlərinə təsiri müqayisəli təhlil edilmişdir. Şaquli və maili qazlift quyularında eyni dərinlikdən eyni miqdarda mayenin qaldırılması üçün lazım olan işçi agentin (qazın) sərfi arasındakı fərq göstərilmişdir. Maili quyularda axının hidrodinamik xüsusiyyətlərinin mürəkkəb olması, axının analitik modelinin yaradılmasının qeyrimümkünlüyü qeyd edilmiş, bu məsələnin statistik üsullarla araşdırılması və onun praktiki həlli göstərilmişdir. Təqdim edilən məqalədə dinamiki təzyiq qradiyentinin məhz bu üsulla, yəni maili gövdəli qazlift quyularının göstəricilərinin qrup şəklində hesablanması üsulu ilə təyin edilməsi üçün riyazi ifadə verilmiş və onun ədədi qiyməti tapılmışdır.

Açar sözlər: şaquli və maili qazlift quyuları; təzyiq qradienti; xüsusi qaz sərfi; mayeqaz qarışığı.


DOI: 10.5510/OGP20200300451

E-mail: vugar.abdullayev@socar.az


S.C. Rzayeva

«Neftqazelmitədqiqatlayihə» İnstitutu, SOCAR, Bakı, Azərbaycan

İstehsalat qalıqlarından istifadə əsasında quyuya su axınının selektiv təcrid olunması


İstehsalat qalıqları daxil olan, natrium silikat əsaslı geləmələgətirən tərkiblə yüksəkeciricili zonaların bloka alınması yolu ilə quyuya su axınının təcrid olunması üsulu işlənilib. İstehsalat qalığı kimi süd zərdabından istifadə edilir. Geləmələgətirən tərkiblə su ilə doymuş intervalların təcrid olunması nəticəsində işlənməyə aşağı keçiricilikli neftlə doymuş sahələr cəlb olunur. Geləmələgətirmə prosesi natrium silikatın və süd zərdabının konsentrasiyasından , eləcə də layın müəyyən dərinliyində təcrid olunma üçün zəruri olan zonanın temperaturundan asılı olaraq tənzimlənir. Lay mühiti cod olarsa vaxtından əvvəl koaqulyasiya prosesinin qarşısının alınması üçün geləmələgətirən tərkibdən əvvəl şirin və ya yumuşaldılmış su vurulur. Bu texnologiyanın tətbiqi zamanı qalıq müqavimət faktoru 3.88 çatacaq, neft hasilatının artması isə 18.5% təşkil edəcək.

Açar sözlər: su axınlarının izolyasiya olunması; geləmələgəlmə; süd zərdabı; lay modeli; qalıq müqavimət faktoru; neftsıxışdırma əmsalı.


DOI: 10.5510/OGP20200300452

E-mail: rsabina73@mail.ru


E.F. Vəliyev

«Neftqazelmitədqiqatlayihə» İnstitutu, SOCAR, Bakı, Azərbaycan

Məsaməli mühitdə polimerin tutulması mexanizmi


1960-cı illərin sonlarından bəri polimer məhlulu ilə sıxışdırılma əsas neftverimin artırılması üsullarından biri hesab edilir. Lakin, laboratoriya və mədənlərdə əldə edilmiş önəmli təcrübələrə baxmayaraq, bu texnologiya hələ də inkişaf etməklə, tədqiqatçılar qarşısına yeni amillər və tapşırıqlar çıxarır, hansı ki, öz növbəsində texnologiyanın tətbiqi üçün çox əhəmiyyətlidir. Belə tapşırıqlardan biri polimerin məsaməli mühitdə tutulma miqdarının hesablanmasıdır. Məqalədə tutulma mexanizminə təsir edən əsas amil və proseslərdən, eləcə də, polimer məhlulunun laboratoriya şəraitində məsaməli mühitdən filtrasiyası zamanı tutulmuş polimerin miqdarının hesablanmasından bəhs edilir. 

Açar sözlər: neftverimin artırılması üsulları; laya polimer ilə təsir edilməsi; polimerin məsaməli mühitdə tutulması; adsorbsiya; neftin hərəkətliliyi; neftvermə əmsalı.


DOI: 10.5510/OGP20200300453

E-mail: elchinf.veliyev@socar.az


X.A. Feyzullayev, S.V. Ağalarova

«Neftqazelmitədqiqatlayihə» İnstitutu, SOCAR, Bakı, Azərbaycan

Gil saxlayan kollektorda neftin müxtəlif mineral tərkibli su ilə sıxışdırılması prosesinin texnoloji göstəricilərinin proqnozlaşdırılması


Hər bir komponentə görə kəsilməzlik tənlikləri, süzülmə qanunu və fazaların hal tənlikləri, suda duzun konsentrasiya tənliyi və fazalar arasında doyumluluq tənliyinin birgə kombinasiyası əsasında gil saxlayan kollektorda neftin su ilə sıxışdırılması prosesinin ikifazlı çoxkomponentli hidrodinamik modeli təklif edilmiş və onun əsasında gilli layda neftin lay və şirin su ilə sıxışdırılması prosesinində gilin şişməsi və şişməməsi  nəzərə alınmaqla texnoloji göstəricilər proqnozlaşdırılmışdır.

Açar sözlər: şirin və lay suyu; gil sişməsi; neftlədoyma; keçiricilik; məsaməlik.


DOI: 10.5510/OGP20200300454

E-mail: feyzullayevxasay@gmail.com


R.Q. Ələkbərov, M.A. Həşimov

AMEA-nın İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu, Bakı, Azərbaycan

SCADA sistemlərinin «cloud computing» mühitinə miqrasiya məsələləri (icmal)


Məqalədə neft-qaz sənayesinin monitorinq və idarəedilməsində geniş istifadə olunan SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition) sistemlərinin cloud computing mühitinə miqrasiya edilməsi məsələlərinə baxılmışdır. Ənənəvi SCADA sistemləri çox bahalı, qeyriçevik, miqyaslaşması çətin olduğundan məlumatların toplanması, ötürülməsi və emalında çoxsaylı problemlər yaranır. SCADA sisteminin tətbiqlərinin bulud mühitinə köçürülməsi xərclərin azaldılmasına, miqyaslaşma imkanlarının yaxşılaşdırılmasına imkan yaradır. Texniki və proqram təminatının alınması, quraşdırılması və saxlanılmasına nisbətən daha aşağı xərclə həyata keçirilir. Məqalədə neft və qaz sənayesində quraşdırılmış obyektlərdən məlumatların asan, təhlükəsiz, etibarlı və sürətli toplanması və emal edilməsi üçün bulud əsaslı SCADA sistemlərindən istifadə olunması təklif olunur.

Açar sözlər: neft-qaz sənayesi; SCADA sistemləri; cloud computing; cloud xidmətləri; cloud modelləri; təhlükəsizlik.


DOI: 10.5510/OGP20200300457

E-mail: mamedhashimov@gmail.com


Q.S. Süleymanov1, S.H. Səlimova2, C.K. Quliyev3

1Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, Bakı, Azərbaycan; 2«Neftqazelmitədqiqatlayihə» İnstitutu, SOCAR, Bakı, Azərbaycan; 3SOCAR Turkey Enerji A.Ş., Bakı, Azərbaycan

Əsas fondlardan istifadənin səmərəliliyi probleminin həllinə metodiki yanaşma


Məqalədə əsas fondlardan istifadənin səmərəlilik göstəricilərinin təyini probleminə metodik yanaşma təklif olunur. Ənənəvi olaraq əsas fondlardan istifadə göstəriciləri balans dəyərinə görə hesablanır. Bu yanaşma bütövlükdə (iki əmsal istisna olmaqla) əsas fondların aşınmasını təkzib edir və onların faktiki vəziyyətlərinin real görüntülərini təhrif edir. Bununla əlaqədar olaraq «Azneft» İB-nin bəzi neftqazçıxarma idarələrində (NQÇİ) balans və qalıq dəyərlərinə görə hesablanmış əsas fondlardan istifadənin səmərəlilik göstəriciləri sisteminin müqayisəli təhlili aparılmışdır. Tədqiqatlar nəzəri əhəmiyyət kəsb edir və təcrübədə NQÇİ bununlardan özünün təsərrüfat fəaliyyətinin təhlilində istifadə edə bilər.

Açar sözlər: əsas fondlar; təhlil; səmərəlilik; göstəricilər sistemi; müəssisənin hesabat işləri; metodik yanaşma; balans və qalıq dəyəri; orta illik qalıq dəyəri.


DOI: 10.5510/OGP20200300455

E-mail: salimovas60@mail.ru


F.R. Mehdiyev

«Neftqazelmitədqiqatlayihə» İnstitutu, SOCAR, Bakı, Azərbaycan

Neftqazçıxarma idarələrində qazın texnoloji itki və daxili ehtiyaclara sərfi normalarının təyini


Məqalədə nefqazçıxarma idarələrində qazın istehsalat itkilərinin normalaşdırılma  məsələsinə baxılmışdır. Texnoloji itkilərin tərifi verilir, itkilərin strukturu və uçot sisteminə  baxılır. Təbii və səmt qazının itkisinin təsnifatı itkinin yaranma mənbəyinə görə təklif olunur. Neftqazçıxarma idarələrinin daxili istehsalat tələbatlarına texnoloji qaz sərfinin istiqamətləri  sistemləşdirilmişdir. Normalaşdırma sahəsində nəzəri və təcrübi məlumatların ümumi nəticəsinə əsaslanaraq qazın texnoloji itki və normasının təyini metodikası işlənilmişdir. Yuxarıda adı çəkilən metodika üzrə «Azneft» İstehsalat Birliyinin doqquz NQÇİ və iki yeraltı qaz anbarı, on bir nefqazçıxarma Əməliyyat Şirkəti üçün qazın texnoloji itki və daxili ehtiyaclara sərf norması hesablanmışdır. Bütün adı çəkilən idarələr üzrə texnoloji itkilərin struktur tərkibi təhlil edilmiş, itki normalarının hər tərəfli müqayisəli təhlili yerinə yetirilmişdir. Qazın daxili texnoloji ehtiyaclara normativ sərfin dəyişmə səviyyəsinin diaqramı qurulmuşdur və nəticə çıxarılmışdır.


Açar sözlər: texnoloji qaz itkisi; daxili ehtiyaclara qaz sərfi; qazın itki mənbələri; qaz sərfinin normalaşdırılması; qaz itkilərinin təyini metodikası.


DOI: 10.5510/OGP20200300456

E-mail: fuadr.mehdiyev@socar.az


İ.Y. Şirəli

SOCAR-ın Sənayenin Təhlükəsizliyi İdarəsi, Bakı, Azərbaycan

Bioyanacaq alternativ enerji mənbəyi kimi: cari vəziyyət və gələcək perspektivləri


Məqalədə planetin əhali sayının artması və artan əhalinin həyat təminatının məsələlərinin həlli ilə bağlı problemlərin arasındakı əlaqələrə baxılmışdır. Bu problemlərin həlli enerji resurslarının istehlakı ilə müşayiət olunacağı və bu istehlakın öz növbəsində alternativ mənbələrin aşkarlanmasını və tətbiqini tələb edəcəyi göstərilmişdir. Bərpa olunan enerji mənbəyi kimi biokütlənin tətbiqi bütün dünyada ən perspektivli istiqamət olduğu müəyyən edilmişdir. Bioyanacağın təsnifatı və müxtəlif tərkibləri, həmçinin onun termokimyəvi istehsalı texnologiyası və onun əsasında istilik enerjisi, elektrik enerjisi və onun əsasında kimyəvi maddələrin biotexnologiyaları və biokütlə materialların işlənib hazırlanması müzakirə olunur. Tullantıların yığılması, konversiyası, enerji təchizatı, təsnifatı və emalı mərhələləri daxil olan intehsalatın modul tipli olduğu göstərilir. Sosial-iqtisadi və ekoloji şəraitə mənfi təsir göstərən amillər siyahısı formalaşdırılmışdır.

Açar sözlər: əhali; problemlər; enerji təchizatı; biokütlə; boiyanacaq; modul; emal resursları.


DOI: 10.5510/OGP20200300458

E-mail: isgandar.shirali@socar.az


R.F. Xankişiyeva, H.N. Axundzadə

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Radiasiya Problemləri İnstitutu, Bakı, Azərbaycan

Butadien-nitril kauçuku əsaslı germetiklərin fiziki-mexaniki xassələrinə nanoölçülü metal oksidlərin təsiri


İlk dəfə olaraq nano metal oksidlərinin birgə iştirakı iləaromatik birləşmə - 1,3-disulfoxlorid benzol (DSXB) və butadien nitril kauçukunun (BNK) birgə vulkanlaşması tədqiq olunmuşdur. Alınmış qarışığın tikilmə prosesi iki üsulla aparılmışdır: qamma şüalandırma (D=300 kQr) və qızdırıldıqdan sonra şüalandırma (453 K x 5 ', D=300 kQr). Vulkanlaşma prosesinin sürətini artırmaq məqsədi ilə aktivator kimi ZnO və Al2O3 nanooksidlərinin birgə kombinasiyasından istifadə olunmuşdur. Alınmış nanokompozitlərin səthi skanedici elektron mikroskop (SEM) vasitəsilə öyrənilmişdir. Modifikasiya olunmuş qarışığın mexaniki xassələri tədqiq olunmuş və kükürdlü vulkanizatla müqayisə edilmişdir. Həmçinin, nanokompozitlərin aqressiv mühitdə temperaturun təsirindən köhnəlməsindən sonra mexaniki xassələri təyin edilmişdir. Tədqiqat işindən alınan nəticələrə görə müəyyən olunmuşdur ki, nano oksid metalların iştirakı ilə BNK-nın tikici agent olan DSXB-ilə vulkanlaşması zamanı, alınan materiallardan köhnəlməyə və aqressiv mühitə (hava, dəniz suyu və neft məhlulu) qarşı davamlı germetiklərin alınmasında istifadə etmək olar.

Açar sözlər: butadienenitril kauçuk; tikilmə; germetik elementlər; gamma şüalanması; termiki yaşlanma; nano-ZnO; nano-Al2O3.


DOI: 10.5510/OGP20200300459

E-mail: renanamazova0@gmail.com