SOCAR Proceedings

SOCAR Proceedings

Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin "Neftqazelmitədqiqatlayihə" İnstitutunun rəsmi nəşri olan "SOCAR Proceedings" jurnalı 1930-cu ildən nəşr edilir və neft–qaz sənayesinin mütəxəssisləri, aspirantları və elmi işçiləri üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Jurnal beynəlxalq sitatgətirmə sistemləri Web of Science (Emerging Sources Citation Index), Scopus və Rusiya Elmi Sitatgətirmə İndeksi, və EI’s Compendex, Petroleum Abstracts (Tulsa), Chemical Abstracts, Inspec xülasələndirmə sistemlərinə daxildir.

Ad.A.Əliyev, O.R.Abbasov, A.J.İbadzadə, A.N.Məmmədova

AMEA-nın Geologiya və Geofizika İnstitutu, Bakı, Azərbaycan

Şərqi Azərbaycanın yanar şistlərinin genezisi və üzvi geokimyəvi xüsusiyyətləri


Məqalədə, Şərqi Azərbaycanın müxtəlif tektonik zonalarında intişar tapmış yanar şistlərin genezisi və üzvi geokimyəvi xüsusiyyətləri təhlil olunur. Yanar şist saxlayan çöküntülərin litostratiqrafik xarakteristikaları, həmçinin şistlərin tərkibində çoxluq təşkil edən üzvi maddənin təkamül dinamikası, sturktur tipi və s. araşdırılır. Onların əmələgəlməsi təqribən eyni palecoğrafi (dayaz və şirinsulu qapalı hövzələrdə (laqunalarda)) şəraitdə baş vermiş çöküntütoplanma ilə əlaqələndirilir. Şistlərin tərkibindəki üzvi maddələri, əsasən fitoplankton (yosunlar) və zooplanktonlar (balıq sürfələri və s.) təşkil etmişdir. Orogen fazalarla əlaqədar olaraq Böyük Qafqazın cənub-şəqr yamacında yanar şistlərlə bərabər, kömür təzahürlərinin və neftin əmələgəlməsi onların oxşar genetik səciyyələrə malik olması ilə izah olunur. Yanar şistlərin pilləli termiki təhlili daha yüksək temperaturda (≥400 °C) öz kütləsini azaldan üzvi maddələrin alifatik, aşağı temperaturda (≥200 °C) itirənlərin isə aromatik tipli struktura uyğunluğunu göstərir. Şist nümunələrinin priloz nəticələrinə görə, ilk mərhələdə (500-550 °C) neftəoxşar maddələrin (bitum), piroliz suyunun, həmçinin temperatur artdıqca qazların miqdarı artır. Temperaturun yüksəldilməsi (800-850 °C) nəticəsində iri molekullu kerogen kiçik molekullu karbohidrogenlərə, qazlara və koks qalığına çevrilir. Belə nəticəyə gəlmək olar ki, temperaturun artması ilə qazların miqdarı artır, neftəoxşar maddələrin miqdarı tədricən azalır. Böyük temperatur intervallarında kerogenin kömürləşməsi prosesi müşahidə olunur. 400 °C temperaturda isə kəskin sıçrayış (bitumun artımında) baş verir. Müxtəlif sahələrdən götürülmüş yanar şistli nümunələrin termiki analizi və pirolizinin nəticələrinə əsasən, Diyallı sahəsinin bəzi sınaqlarının kerogenlərini kifayət qədər yetişkən hesab etmək olar. 

Açar sözlər: yanar şistlər; genezis; üzvi maddə; kerogen; termiki analiz; piroliz.

Məqalədə, Şərqi Azərbaycanın müxtəlif tektonik zonalarında intişar tapmış yanar şistlərin genezisi və üzvi geokimyəvi xüsusiyyətləri təhlil olunur. Yanar şist saxlayan çöküntülərin litostratiqrafik xarakteristikaları, həmçinin şistlərin tərkibində çoxluq təşkil edən üzvi maddənin təkamül dinamikası, sturktur tipi və s. araşdırılır. Onların əmələgəlməsi təqribən eyni palecoğrafi (dayaz və şirinsulu qapalı hövzələrdə (laqunalarda)) şəraitdə baş vermiş çöküntütoplanma ilə əlaqələndirilir. Şistlərin tərkibindəki üzvi maddələri, əsasən fitoplankton (yosunlar) və zooplanktonlar (balıq sürfələri və s.) təşkil etmişdir. Orogen fazalarla əlaqədar olaraq Böyük Qafqazın cənub-şəqr yamacında yanar şistlərlə bərabər, kömür təzahürlərinin və neftin əmələgəlməsi onların oxşar genetik səciyyələrə malik olması ilə izah olunur. Yanar şistlərin pilləli termiki təhlili daha yüksək temperaturda (≥400 °C) öz kütləsini azaldan üzvi maddələrin alifatik, aşağı temperaturda (≥200 °C) itirənlərin isə aromatik tipli struktura uyğunluğunu göstərir. Şist nümunələrinin priloz nəticələrinə görə, ilk mərhələdə (500-550 °C) neftəoxşar maddələrin (bitum), piroliz suyunun, həmçinin temperatur artdıqca qazların miqdarı artır. Temperaturun yüksəldilməsi (800-850 °C) nəticəsində iri molekullu kerogen kiçik molekullu karbohidrogenlərə, qazlara və koks qalığına çevrilir. Belə nəticəyə gəlmək olar ki, temperaturun artması ilə qazların miqdarı artır, neftəoxşar maddələrin miqdarı tədricən azalır. Böyük temperatur intervallarında kerogenin kömürləşməsi prosesi müşahidə olunur. 400 °C temperaturda isə kəskin sıçrayış (bitumun artımında) baş verir. Müxtəlif sahələrdən götürülmüş yanar şistli nümunələrin termiki analizi və pirolizinin nəticələrinə əsasən, Diyallı sahəsinin bəzi sınaqlarının kerogenlərini kifayət qədər yetişkən hesab etmək olar. 

Açar sözlər: yanar şistlər; genezis; üzvi maddə; kerogen; termiki analiz; piroliz.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Ad.A.Aliyev, O.R.Abbasov, A.J.Ibadzade, A.N.Mammadova. Prospects of usıng of Azerbaıjan oil shale //News of ANAS. -2015. –Vol. 2. -No.1. -P. 43-47.
  2. Ad.A.Aliyev, A.A.Bayramov, O.R.Abbasov, A.N.Mammadova. Reserves of oil shale and natural bitumen // National Atlas of the Republic of Azerbaijan. Map (Scale 1:1000000). State Land and Cartography Committee, 2014. -P. 101
  3. V.V.Veber. Geological studies of SE part of Kabristan (Boyan-ata) pastures. Leningrad: Ed. Geolkom, 1929.
  4. V.V.Bogachev. Geological expedition in the vicinity of Baku. Baku: Aznefteizdat, 1932.
  5. V.V.Veber. The problem of the Paleogene and Miocene oil-bearing layers in Gobustan. Leningrad: GONTI, 1939.
  6. A.D.Sultanov, R.G.Sultanov. Materials on oil shales in Azerbaijan //Proceedings of the Academy of Sciences of the Azerb. SSR. -1947. -No. 2. -P. 18-20.
  7. R.G.Sultanov. Oil shale of south-eastern Caucasus and geological conditions of their distribution. Baku: Fund IGANA, 1948.
  8. A.A.Ali-zade, G.A.Ahmedov, M.M.Zeynalov. Oil shale of the Miocene in Azerbaijan //Azerbaijan Oil Industry. -1962. - No. 1. -P. 5-8
  9. P.E.Volarovich. The oil-bearing areas of Kirmaku-Binagadi //Minerals. -1976. -Issue. 149. - P. 189-208.
  10. S.G.Salaev, Z.Y.Kravchinsky, A.I.Selimhanov, et al. Oil sands and oil shale in Azerbaijan. Baku: Science, 1990.
  11. Ad.A.Alyiev, I.S.Belov, H-M.A.Aliev. Oil shale of the Miocene in Azerbaijan //Azerbaijan Oil Industry. -2000. -No.5. -P.7-11
  12. Ad.A.Aliyev, I.S.Belov, A.J.Ibadzade. Oil shale of Azerbaijan (geology, geochemistry and prospects of their use) //Proceedings of the Institute of Geology. -2002. -No.30. -P.5-24. 
  13. O.R.Abbasov. Geological and geochemical characteristics of oil shale in Gobustan (Azerbaijan) and their probable reserves //Bulletin of Atyrau Institute of Oil and Gas. -2008. -No. 2 (14). -P. 22-29.
  14. A.J.Ibadzadə, O.R.Abbasov. Geochemistry of oil shale in Gobustan and application areas of pyrolysis products //Proceedings of the Institute of Geology. - 2008. - No. 36. - P. 58-67.
  15. O.R.Abbasov. Oil shale of Azerbaijan: geology, geochemistry and probable reserves //International Journal of Research Studies in Science, Engineering and Technology. - 2015. - Vol. 2, - No. 9. - P. 31-37.
  16. M.A.K.Barakat, E.A.Abd El-Gawad, M.F.W.Gaber, et al. El-Nakheil oil shale: A promising resource of unconventional raw material for fuel and energy in Egypt //International Journal of Current Research. - 2015. -Vol. 7. -Issue 12. -P. 24511-24514.
  17. Y.J.Lee. Geochemical characteristics of organic matter in the Tertiary sediments from the JDZ Blocks, offshore Korea //Korean Journal of Petroleum Geology. -1997. -Vol. 6. -P. 25-36.
  18. S.Tao, Y.B.Wang, D.Z.Tang, et al. Organic petrology of Fukang Permian Lucaogou Formation oil shales at the northern foot of Bogda mountain, Junggar Basin, China //International Journal of Coal Geology. -2012. -Vol.99. -P. 27-34.
  19. K.Urov, A.Sumberg. Characteristics of oil shales and shale-like rocks of known deposits and outcrops //Oil Shale. - 1999. - Vol. 16 (3). - P. 1-64. Tallinn: Estonian Academy Publishers.
  20. V.Yefimov. Creation of an oil shale industry in Kazakhstan may become a reality //Oil Shale. -1996. -Vol.13. -P. 247–248.
  21. S.Vanichseni, K.Silapabunleng, V.Chongvisal, P.Prasertdham. Fluidized bed combustion of Thai oil shale // Proceedings of International Conference on Oil Shale and Shale Oil. Beijing. - 1988. - P. 514–526.
  22. O.R.Abbasov, A.N.Mamedova, A.R.Huseynov, et al. Some new data about geochemical investigations of oil shale in Azerbaijan //Geology, Geophysics and Development of Oil and Gas Fields. - 2013. - No. 2. - P. 32-35
  23. O.R.Abbasov. Organic compounds in ejected rocks of mud volcanoes as geological and geochemical
    indicators of source rock: a study of oil shale in Shamakhi-Gobustan region (Azerbaijan) //International Journal of Current Advanced Research. - 2016. -Vol. 5. -Issue 7. –P. 1042-1046.
  24. O.R.Abbasov. Geological and geochemical properties of oil shale in Azerbaijan and petroleum potential of deep-seated Eocene-Miocene deposits //European Journal of Natural History. -2016. -No. 2. -P. 31-40.
  25. V.P.Rengarten. Tectonic characteristic of folded regions in Caucasus. Transactions of III All-Union Congress of Geologists. Tashkent : Sredne-Asian. otd. geologist. kom., 1930.
  26. M.F.Mirchink. Stratigraphic correlation of the Paleogene and Cretaceous suite in south-eastern Caucasus // Azerbaijan Oil Industry. -1931. -No. 2-3. -P.11-14 .
  27. Z.A.Mishunina. Essay on stratigraphy of Mesozoic deposits in Khaltan-Lahij region (Southeastern Caucasus). Leningrad-Moscow: GONTI, 1939.
  28. I.S.Guliyev, V.Yu.Kerimov, R.N.Mustaev, A.V.Bondarev. The estimation of the generation potential of the low permeable shale strata of the Maikop Caucasian series // SOCAR Proceedings. -2018. -No. 1. -P. 4-20.
  29. I.S.Guliyev, V.Yu.Kerimov, A.V.Osipov, R.N.Mustaev. Generation and accumulation of hydrocarbons at great depths under the Earth's Crust // SOCAR Proceedings. -2017. -No. 1. -P. 4-16.
  30. A.M.Salmanov, B.I.Maharramov, R.M.Huseynov, E.F.Xalilov. Tectonic features of miocene sediments of South-West Apsheron in accordance with the new data //SOCAR Proceedings. -2016. -No. 1. -P. 4-12.
  31. B.B.Huseynov, A.M.Salmanov, B.I.Maharramov. Prospect estimation of the shale HC maykop deposits river interfluves of Kura and Gabirri //SOCAR Proceedings. -2017. -No. 4. -P. 4-15.
  32. O.R.Abbasov. Distribution regularities of shales of Paleogene-Miocene sediments in Gobustan. Abstract of PhD thesis. Baku: Institute of Geology and Geophysics, ANAS, 2009.
  33. A.Aliyev, O.Abbasov. Organic geochemical characteristics of oil shale in Azerbaijan //PRoceedings of the 36th National and the 3rd International Geosciences Congress. Tehran, Iran: February 25-27, 2018. -P. 1-10.
  34. O.R.Abbasov. Distribution regularities and geochemistry of oil shales in Azerbaijan //Mineral Resources of Ukraine. -2017. -No. 2. -P. 22-30.
  35. B.S.Aslanov, B.I.Magerramov, A.I.Huduzade. To the assessment hydrocarbon potential zone buried uplifts «Saatli-Goychay-Mugan» // SOCAR Proceedings. -2016. -№ 2. -P. 4-10.
  36. Ad.A.Aliyev, A.D.Ibadzadeh, O.R.Abbasov, A.N.Mammadova. The dynamics of genesis of organic matter in oil shales //Azerbaijan Oil Industry. -2014. -No. 7-8. -P. 3-7.
  37. F.R.Babayev, O.R.Abbasov, A.N.Mamedova, et al. Study of bitumen of Azerbaijan //Actual Problems of the Humanities and Natural Sciences. -2013. -No. 7. -P. 40-42.
  38. O.R.Abbasov. Distribution regularities of oil shale in Azerbaijan //Theoretical & Applied Science. -2016. -No. 3(35). –P. 165-171.
  39. O.R.Abbasov, A.D.Ibadzade, A.B.Khasayeva, et al. Hydrocarbon potential of deep deposıts in Gobustan (Azerbaıjan) (based on oil shale and oil-bearing rocks in ejecta of mud volcanoes) //in book: Resources
    reproducing, low-waste and environmental technology development of mineral resources. Proceedings of the XIV International Conference. Kyrgyzstan, 2015. -P. 342-343.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20180300356

E-mail: ad_aliyev@mail.ru


О.А.Melkişev1, V.İ.Qalkin1, S.V.Qalkin1, V.Ş.Qurbanov2, К.А.Кoşkin3

1Perm milli tədqiqat politexnik universiteti, Perm, Rusiya; 2AMEA-nın «Neft və Qaz İnstitutu», Bakı, Azərbaycan; 3«UralOyl» MMC, Ekaterinburq, Rusiya

Yaxşı öyrənilmiş ərazilərin neftinin ilkin ümumi resurslarının sıxlığının qiymətləndirilməsi vaxtı klaster təhlilinin tətbiqi


Karbohidrogenlərin generasiya, miqrasiya və akkumulyasiya proseslərini xarakterizə edən ehtimal-statistik meyarlar əsasında vizey terrigen neft-qaz kompleksi nümunəsində Perm vilayəti ərazisinin neft-qaz-geoloji rayonlaşdırılması üçün klaster təhlilinin nəticələrinin kompleks istifadəsinə baxılmışdır. Vizey terrigen neft-qaz kompleksində lokallaşmamış neft resurslarının qiymətləndirilməsi aparılmışdır. Nəticədə Perm vilayətinin cənub hissəsi üçün vizey terrigen NQK neftinin ilkin ümumi resurslarının (İÜR) sıxlığının qiymətləndirilməsi sxemi qurulmuşdur. Sxemə əsasən neftin İÜR-nın daha böyük sıxlığı ilə Başqırd tağının bort zonalarının və Bımsk-Kunqur monoklinalının mərkəzi hissəsinin, Nojovsk yataqlar qrupunun əraziləri, Perm tağının cənub sonluğu səciyyələnirlər. Neftin ümumi resurslarının sıxlığının miqdar qiymətləndirilməsi seysmik kəşfiyyat işlərinin planlaşdırılması vaxtı neftin (D1 kateqoriyası) perspektiv resurslarının miqdarını qiymətləndirməyə imkan verir. İÜR sıxlığının hesablama ölçüsü hərtərəfli seysmik işlərin (2D və 3D) iqtisadi planlaşdırılması vaxtı tələ konturları həddində D0 kateqoriyalı hazırlanmış resursların sıxlığının ən ehtimal edilən qiyməti kimi baxıla bilər. Nəticələr neftqazlılıq baxımından daha perspektivli sahələrdə dərin qazımanın təşkili vaxtı istifadə edilə bilər.

Açar sözlər: neftin ilkin ümumi resursları, neft-qaz-geoloji rayonlaşdırılma, ehtimal-statistik neftqazlılıq

Karbohidrogenlərin generasiya, miqrasiya və akkumulyasiya proseslərini xarakterizə edən ehtimal-statistik meyarlar əsasında vizey terrigen neft-qaz kompleksi nümunəsində Perm vilayəti ərazisinin neft-qaz-geoloji rayonlaşdırılması üçün klaster təhlilinin nəticələrinin kompleks istifadəsinə baxılmışdır. Vizey terrigen neft-qaz kompleksində lokallaşmamış neft resurslarının qiymətləndirilməsi aparılmışdır. Nəticədə Perm vilayətinin cənub hissəsi üçün vizey terrigen NQK neftinin ilkin ümumi resurslarının (İÜR) sıxlığının qiymətləndirilməsi sxemi qurulmuşdur. Sxemə əsasən neftin İÜR-nın daha böyük sıxlığı ilə Başqırd tağının bort zonalarının və Bımsk-Kunqur monoklinalının mərkəzi hissəsinin, Nojovsk yataqlar qrupunun əraziləri, Perm tağının cənub sonluğu səciyyələnirlər. Neftin ümumi resurslarının sıxlığının miqdar qiymətləndirilməsi seysmik kəşfiyyat işlərinin planlaşdırılması vaxtı neftin (D1 kateqoriyası) perspektiv resurslarının miqdarını qiymətləndirməyə imkan verir. İÜR sıxlığının hesablama ölçüsü hərtərəfli seysmik işlərin (2D və 3D) iqtisadi planlaşdırılması vaxtı tələ konturları həddində D0 kateqoriyalı hazırlanmış resursların sıxlığının ən ehtimal edilən qiyməti kimi baxıla bilər. Nəticələr neftqazlılıq baxımından daha perspektivli sahələrdə dərin qazımanın təşkili vaxtı istifadə edilə bilər.

Açar sözlər: neftin ilkin ümumi resursları, neft-qaz-geoloji rayonlaşdırılma, ehtimal-statistik neftqazlılıq

Ədəbiyyat siyahısı

  1. P.R.Rose. Risk analysis and management petroleum
    exploration ventures. AAPG Methods in Texas. USA, 2003.
  2. Б.С.Асланов, Б.М.Магеррамов, А.И.Худузаде. К оценке углеводородного потенциала зоны погребённых поднятий «Саатлы-Геокчай-Мугань» //SOCAR Proceedings. -2016. -№2. -С.4-9.
  3. К.А.Кошкин, С.В.Галкин. Возможности прогноза нефтеизвлечения при переоценке запасов визейских терригенных залежей северо-востока Волго-Уральской нефтегазоносной провинции //Вестник ПНИПУ. Геология. Нефтегазовое и горное дело. -2015. -№17. -С.16-23.
  4. А.Ш.Гаралов, И.Ю.Сильвестрова. Методический
    подход к перспективному планированию добычи нефти //SOCAR Proceedings. -2014. -№ 1. -С. 70-74. 
  5. В.В.Мухаметшин, В.Е.Андреев, Г.С.Дубинский и др. Использование принципов системного геолого-технологического прогнозирования при обосновании методов воздействия на пласт //SOCAR Proceedings. -2016. -№ 3. -С. 46-51.
  6. К.Г.Скачек, А.Н.Шайхутдинов. Оценка перспектив нефтеносности выявленных ловушек в пласте Ю2 на территории деятельности ТПП «Когалымнефтегаз» // Вестник ПНИПУ. Геология. Нефтегазовое и горное дело. -2014. -Т.13. -№13. -С.7-14.
  7. Методические рекомендации по количественной и экономической оценке ресурсов нефти, газа и конденсата России. Москва: ВНИГНИ, 2000.
  8. М.А.Носов. Определение методики количественной оценки ресурсов углеводородов при региональном геолого-экономическом моделировании территории Пермского края //Вестник ПНИПУ. Геология. Нефтегазовое и горное дело. -2012. – T.11. -№4. -С.15-22.
  9. М.Ф.Тагиев, Г.А.Зейналов. Об исследовании генерационного потенциала пород и эффективности первичной миграции углеводородов из нефтематеринских отложений на основе данных пиролиза //SOCAR Proceedings. -2010. -№2. -С.16-19.
  10. Ш.Х.Ахундов, И.А.Джафаров, Х.Р.Рустамова. Оценка перспектив нефтегазоносности меловых отложений Абшеронского архипелага по термобарическим показателям // SOCAR Proceedings. -2014. -№4. -С.13-16.
  11. В.И.Галкин, И.А.Козлова, С.Н.Кривощеков, О.АМелкишев. К обоснованию построения моделей зонального прогноза нефтегазоносности для нижне-средневизейского комплекса Пермского края // Нефтяное хозяйство. -2015. -№8. -С.32-35.
  12. О.АМелкишев. Выделение и использование антиклинальных и синклинальных областей для зонального прогноза нефтегазоносности (на примере отложений визейского терригенного нефтегазоносного комплекса на юге Пермского края) //Нефтепромысловое дело. - 2015. -№6. -С.15-19.
  13. О.А.Мелкишев. Статистическое обоснование аналогов при вероятностной оценке плотности начальных суммарных ресурсов нефти (на примере визейского терригенного нефтегазового комплекса на территории Пермского края) //Нефтепромысловое дело. -2016. -№6. -С. 48-51. 
  14. М.А.Носов, В.И.Галкин, С.Н.Кривощеков и др. К обоснованию геолого-экономической оценки лицензионных участков недр по ресурсам и запасам углеводородов //Нефтяное хозяйство. -2013. -№3. -С.14-17.
  15. Ch.Zhuoheng, K.G.Osadetz. Geological risk mapping and prospect evaluation using multivariate and Bayesian statistical methods, western Sverdrup Basin of Canada // AAPG Bulletin. - 2006. - Vol.90. – No. 6. -P. 859-872.
  16. T.S.Ahlbrandt, R.R.Charpentier, T.R.Klett, et al. Global resource estimates from total petroleum systems //AAPG Memoir. -2005. –No. 86. -P.1-334.
  17. P.-N.Tan, M.Steinbach, V.Kumar. Introduction to data mining. Boston: Pearson Addison Wesley, 2005.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20180300357

E-mail: doc_galkin@mail.ru


T.Ş.Salavatov1, İ.R.Həsənov2

1Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, Bakı, Azərbaycan; 2«Neftqazelmitədqiqatlayihə» İnstitutu, SOCAR, Bakı, Azərbaycan

Karbohidrogenlərin məsaməli mühitdə faza vəziyyətinin proqnozlaşdırılması


Yataqların işlənməsi zamanı təbii karbohidrogen sistemlərinin faza vəziyyətinin modelləşdirilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bunların nəzəri əsasını Van-der-Vaals tənliyi və onun müxtəlif modifikasiyaları təşkil edir.Yerinə yetirilən hesablamaların əlverişli şəkildə sadəliyi və köklərin analitik şəkildə ifadə edilməsi bu tənlikləri çoxəmsallı tənliklərdən fərqləndirir. Belə ki, son illərdə yataqların işlənməsi zamanı karbohidrogenlərin faza vəziyyətinin modelləşdirilməsində bu istiqamət üstünlük təşkil edir. Məqalədə iki fazalı sahəni hüdudlandıran əyrilərin (binodal, spinodal) analitik forması verilmişdir. Bu düsturların tətbiqi hidrodinamikanın digər düsturları ilə birgə riyazi məsələlərin həllini sadələşdirir. Bu isə öz növbəsində neft və qazkondensat yataqlarının layihələndirilməsinin və istismarının keyfiyyətini yaxşılaşdırır.

Açar sözlər: fazaların tarazlığı; proqnozlaşdırma; həcm; təzyiq; temperatur; binodal; spinodal.

Yataqların işlənməsi zamanı təbii karbohidrogen sistemlərinin faza vəziyyətinin modelləşdirilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bunların nəzəri əsasını Van-der-Vaals tənliyi və onun müxtəlif modifikasiyaları təşkil edir.Yerinə yetirilən hesablamaların əlverişli şəkildə sadəliyi və köklərin analitik şəkildə ifadə edilməsi bu tənlikləri çoxəmsallı tənliklərdən fərqləndirir. Belə ki, son illərdə yataqların işlənməsi zamanı karbohidrogenlərin faza vəziyyətinin modelləşdirilməsində bu istiqamət üstünlük təşkil edir. Məqalədə iki fazalı sahəni hüdudlandıran əyrilərin (binodal, spinodal) analitik forması verilmişdir. Bu düsturların tətbiqi hidrodinamikanın digər düsturları ilə birgə riyazi məsələlərin həllini sadələşdirir. Bu isə öz növbəsində neft və qazkondensat yataqlarının layihələndirilməsinin və istismarının keyfiyyətini yaxşılaşdırır.

Açar sözlər: fazaların tarazlığı; proqnozlaşdırma; həcm; təzyiq; temperatur; binodal; spinodal.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. А.И.Брусиловский. Фазовые превращения при разработке месторождений нефти и газа. М.: Грааль, 2002.
  2. А.Х.Мирзаджанзаде, И.М.Аметов, А.Г.Ковалев. Физика нефтяного и газового пласта. М.-Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2005.
  3. А.Х.Мирзаджанзаде, О.Л.Кузнецов, Х.С.Басниев, З.С.Алиев. Основы технологии добычи газа. М.: Недра, 2003.
  4. Ш.К.Гиматудинов, А.И.Ширковский. Физика нефтяного и газового пласта. М.: Недра, 1982.
  5. Г.Р.Гуревич, А.И.Брусиловский. Справочное пособие по расчету фазового состояния и свойств газоконденсатных смесей. М.: Недра, 1984.
  6. Р.Рид, Д.Ю.Праусниц, Т.Шервуд. Свойства жидкостей и газов. М.: Химия, 1982.
  7. П.А.Ребиндер. Поверхностные явления в дисперсных системах: Коллоидная химия. М.: Недра, 1978.
  8. Б.В.Дерягин, Н.В.Чураев, В.М.Муллер. Поверхностные силы. М.: Наука, 1985.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20180300358

E-mail: ilyashasanr@gmail.com


K.İ.Mətiyev1, Ə.D.Ağa-zadə1, M.E.Əlsəfərova1, F.M.Əhmədov2

1«Neftqazelmitədqiqatlayihə» İnstitutu, SOCAR, Bakı, Azərbaycan; 2SOCAR Midstream Operations MMC, Bakı, Azərbaycan

Yüksək donma temperaturlu parafinli neftlər üçün depressor aşqarı


Yüksək parafinli neftlərin donma temperaturunu azaltmaq üçün depressor aşqarı işlənib hazırlanmışdır. Depressor aşqarın tərkibinə qeyri-ionogen səthi-aktiv maddə, depressor xassəli reagent və həlledici daxildir. Hazırlanmış depressor aşqarları neftin donma temperaturunu və özlülük xassələrini azaltma qabiliyyətinə malikdirlər. Hazırlanmış aşqarların depressor xassələri «Azneft» İB N.Nərimanov adına NQÇİ-nin 20, 53, 266 və 444№li istismar quyularının neftlərində tədqiq olunmuşdur. Bu neftlərdə parafinin miqdarı 6.0-20.1%-dir. Ən yüksək depressor effekti, həmçinin özlülük effekti qiyməti 266 №li quyu neftində qeyd olunmuşdur. Depressor aşqar neftdən 0.02% və 0.04% miqdarda olduqda, müvafiq olaraq 27-28 оС və 30-31 оС depressor effektinin yaranmasına imkan yaradır. Bu neft üçün özlülük effekti neftdən 0.04% qatılıqda aşqar əlavə edilərək 35 оС və 40 оС-də təyin edilmiş və nəticələr müvafiq olaraq 48.29-51.80 % və 51.40-55.71 % olmuşdur. Qeyd olunmuşdur ki, həm depressor effekti, həmçinin özlülük effekti olan hallarda yüksək qiymətlərə nail olunmaq üçün neftin tərkibindəki parafinin miqdarı əsas rol oynayır.

Açar sözlər: depressor aşqarı; neft; yüksək donma; parafinlər; depressor effekti; dinamik özlülük; özlülük effekti.

Yüksək parafinli neftlərin donma temperaturunu azaltmaq üçün depressor aşqarı işlənib hazırlanmışdır. Depressor aşqarın tərkibinə qeyri-ionogen səthi-aktiv maddə, depressor xassəli reagent və həlledici daxildir. Hazırlanmış depressor aşqarları neftin donma temperaturunu və özlülük xassələrini azaltma qabiliyyətinə malikdirlər. Hazırlanmış aşqarların depressor xassələri «Azneft» İB N.Nərimanov adına NQÇİ-nin 20, 53, 266 və 444№li istismar quyularının neftlərində tədqiq olunmuşdur. Bu neftlərdə parafinin miqdarı 6.0-20.1%-dir. Ən yüksək depressor effekti, həmçinin özlülük effekti qiyməti 266 №li quyu neftində qeyd olunmuşdur. Depressor aşqar neftdən 0.02% və 0.04% miqdarda olduqda, müvafiq olaraq 27-28 оС və 30-31 оС depressor effektinin yaranmasına imkan yaradır. Bu neft üçün özlülük effekti neftdən 0.04% qatılıqda aşqar əlavə edilərək 35 оС və 40 оС-də təyin edilmiş və nəticələr müvafiq olaraq 48.29-51.80 % və 51.40-55.71 % olmuşdur. Qeyd olunmuşdur ki, həm depressor effekti, həmçinin özlülük effekti olan hallarda yüksək qiymətlərə nail olunmaq üçün neftin tərkibindəki parafinin miqdarı əsas rol oynayır.

Açar sözlər: depressor aşqarı; neft; yüksək donma; parafinlər; depressor effekti; dinamik özlülük; özlülük effekti.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. К.И.Матиев, А.Д.Ага-заде, С.С.Келдибаева. Удаление асфальтосмолопарафиновых отложений различных месторождений //SOCAR Proceedings. -2016. -No.4. -С.64-68.
  2. C.Pierri, L.Barre, A.Pina, M.Moan. Composition and heavy oil rheology //Oil & Gas Science and Technology. -2004. -№ 5. -P.489-501.
  3. Т.В.Иванова, Е.В.Бешагина. Снижение вязкостно-температурных свойств парафиностой нефти //Материалы III Всероссийской конференции с международным участием «Актуальные вопросы химической технологии и защиты окружающей среды». Новочебоксарск, 2013. -С. 200-201.
  4. В.Е.Терентьев, А.М.Безгина, А.М.Данилов. Депрессорно-реологическая присадка к нефти ДМН-2005. Описание и руководство по применению. М.: ООО НПФ ДЕПРАН, 2009-2010.
  5. Н.Шенфельд. Поверхностно-активные вещества на основе оксида этилена. M.: Xимия, 1982.
  6. А.З.Ахметжанов, Н.В.Габитова, Р.Г.Карамов и др. Депрессорная присадка комплексного действия и способ транспортирования парафинистосмолистых и малообводненных нефтей с ее использованием. Патент Российской Федерации № 2412233, 2011.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20180300359

E-mail: kazim.metiyev@socar.az


Y. T. Baspaev1, Y. O. Ayapberqenov1, S. D. Rzayeva2

1«QazNİPİmunayqaz» SC, Аktau, Qazaxstan; 2«Neftqazelmitədqiqatlayihə» İnstitutu, SOCAR, Bakı, Azərbaycan

«Uzen» yatağının süxurlarının filtrasiya xüsusiyyətlərinə quyuların boğulması mayelərinin təsirinin təhlili


Boğulma mayeləri konkret geoloji şərait üçün müəyyən edilmiş fiziki-kimyəvi və texnoloji xüsusiyyətlərə malik olmalıdır ki, bu da onların komponent tərkibinin dəqiq seçimiylə əldə edilir. «Uzen» yatağının quyularında tətbiq edilən boğulma texnologiyasının təkmilləşdirilməsi üçün layın xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq, kimyəvi reagentlərin tədqiqatları keçirilmişdir. Tədqiq edilən mineral duzların sərf normasının, onların sıxlığının, yatağın duz turşusuyla və lay suyuyla uyğunluğunun, bir çox yaranmış çöküntü, qələvi-torpaq metallarının ionlarının kütlə payının (hissəsinin), süxurların filtrasiya-tutum xüsusiyyətlərinə onların təsirinin təyini üzrə tədqiqatlar keçirilmişdir. Laboratoriya tədqiqatları kompleksi əsasında boğulma mayelərinin mineral duzlar əsasında daha effektiv tərkibləri seçilmişdir.

Açar sözlər: quyuların boğulması mayesi; mineral duzlar; sərf norması; korroziya sürəti; keçiricilik; filtrasiya-tutum xüsusiyyətləri.

Boğulma mayeləri konkret geoloji şərait üçün müəyyən edilmiş fiziki-kimyəvi və texnoloji xüsusiyyətlərə malik olmalıdır ki, bu da onların komponent tərkibinin dəqiq seçimiylə əldə edilir. «Uzen» yatağının quyularında tətbiq edilən boğulma texnologiyasının təkmilləşdirilməsi üçün layın xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq, kimyəvi reagentlərin tədqiqatları keçirilmişdir. Tədqiq edilən mineral duzların sərf normasının, onların sıxlığının, yatağın duz turşusuyla və lay suyuyla uyğunluğunun, bir çox yaranmış çöküntü, qələvi-torpaq metallarının ionlarının kütlə payının (hissəsinin), süxurların filtrasiya-tutum xüsusiyyətlərinə onların təsirinin təyini üzrə tədqiqatlar keçirilmişdir. Laboratoriya tədqiqatları kompleksi əsasında boğulma mayelərinin mineral duzlar əsasında daha effektiv tərkibləri seçilmişdir.

Açar sözlər: quyuların boğulması mayesi; mineral duzlar; sərf norması; korroziya sürəti; keçiricilik; filtrasiya-tutum xüsusiyyətləri.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Ю.В.Зейгман, В.Ш.Мухаметшин, А.Р.Хафизов, C.Б.Харина. Перспективы применения многофункциональных жидкостей глушения скважин в карбонатных пластах //SOCAR Proceedings. –2016. -№ 3. -C.33-39.
  2. О.В.Бачурина, В.И.Павлюченко. Особенности технологии глушения скважин в заглинизированых коллекторах//Вестник молодого ученого УГНТУ. -2016. -№2. -С.18–21.
  3. H.Fan, S.Deng, W.Ren, et al. A new calculation method of dynamic kill fluid density variation during deep water drilling //Mathematical Problems in Engineering. –2017. – Vol.2017. -Article ID 9642917. -P.8.
  4. П.Д.Гладков, М.К.Рогачев. Выбор технологической жидкости для глушения скважин перед подземным ремонтом на Приобском нефтяном месторождении // Нефтегазовое дело. -2012. -№2. -С.175 –182.
  5. Г.В.Окромелидзе, И.Л.Некрасова, О.В.Гаршина и др. Способ глушения скважин и вязкоупругий состав для его осуществления //Патент Российской Федерации № 2575384, 2014.
  6. А.Х.Мирзаджанзаде, А.Х.Шахвердиев, Б.А.Сулейманов и др. Способ глушения скважин //Патент Патент Российской Федерации № 2075594, 1997.
  7. М.К.Рогачев, Д.В.Мардашов, К.В.Стрижнев, Ю.В.Зейгман. Разработка технологий глушения и стимуляции нефтяных скважин при подземном ремонте // Нефтегазовое дело. -2007. -№1. -С.91–94.
  8. И.И.Клещенко, Г.П.Зозуля, А.К.Ягафаров. Теория и практика ремонтно-изоляционных работ в нефтяных и газовых скважинах. Учебное пособие. Тюмень: ТюмГНГУ, 2010.
  9. M.P.Ren, X.F.Li, Q.T.Ma. A new design method of killing fluid density against blowout during tripping // Petroleum Drilling Techniques. – 2013. - Vol. 41. - No. 1.
  10. P.Chantose, R.Oskarsen, M.Emilsen, A.Negrao. Dynamic kill method using staged fluid densities can improve the killability of relief wells for challenging blowouts // Paper SPE-189655-MS presented at the IADC/SPE Drilling Conference and Exhibition, Fort Worth, Texas, USA, 6-8 March 2018.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20180300360

E-mail: baspayev_e@kaznipi.kz


B.M.Muxtanov, A.A.Bektasov, V.Z.Xajitov

«Qazmunayqaz» HQT ETİ MMC-nin «Kaspiymunayqaz» filialı, Atırau, Qazaxıstan

Qazaxıstanda qüvvədə olan buxarın daimi vurulması texnologiyasının icmalı


Bu məqalədə «Kenkiyak» yatağının işlənməsinin təhlili əsasında termik təsir yolu ilə yüksək özlülüklü neftin çətin-çıxardılan ehtiyatlarının mənimsənməsi texnologiyasının tətbiqinin qiymətləndirilməsi və perspektivliliyi nəticələri verilmişdir. Buxarvurucu quyularda həyata keçirilən buxarın daimi vurulmasının effektivliyinin təyini üçün yaxındakı reaksiya verən quyuların işinin, temperaturlar kubunun profilinin və neftdoyumluluğunun təhlili keçirilmişdir. Buxarın davamlı vurulmasının nəticələri buxarın daimi vurulması texnologiyasının tətbiqinin effektivliyini göstərir: istilik frontu zonası böyüyür və neftdoyumluluğu qalıq səviyyəsinə qədər enir. Lakin yüksək özlülüklü neftli zonalarda buxarın daimi vurulmasını layın modelləşdirilməsinin və tədqiqat işlərinin nəticələrinə görə müəyyən vaxt müddətində vurulma elementlərini dəyişdirərək, məhdud vaxt ərzində tətbiq etmək lazımdır.

Açar sözlər: hasilatın intensivləşdirilməsi; termik texnologiyalar; su buxarı; buxarvurucu quyular; temperaturlar kubunun profili; neftdoyumluluğu; buxar-neft nisbəti.

Bu məqalədə «Kenkiyak» yatağının işlənməsinin təhlili əsasında termik təsir yolu ilə yüksək özlülüklü neftin çətin-çıxardılan ehtiyatlarının mənimsənməsi texnologiyasının tətbiqinin qiymətləndirilməsi və perspektivliliyi nəticələri verilmişdir. Buxarvurucu quyularda həyata keçirilən buxarın daimi vurulmasının effektivliyinin təyini üçün yaxındakı reaksiya verən quyuların işinin, temperaturlar kubunun profilinin və neftdoyumluluğunun təhlili keçirilmişdir. Buxarın davamlı vurulmasının nəticələri buxarın daimi vurulması texnologiyasının tətbiqinin effektivliyini göstərir: istilik frontu zonası böyüyür və neftdoyumluluğu qalıq səviyyəsinə qədər enir. Lakin yüksək özlülüklü neftli zonalarda buxarın daimi vurulmasını layın modelləşdirilməsinin və tədqiqat işlərinin nəticələrinə görə müəyyən vaxt müddətində vurulma elementlərini dəyişdirərək, məhdud vaxt ərzində tətbiq etmək lazımdır.

Açar sözlər: hasilatın intensivləşdirilməsi; termik texnologiyalar; su buxarı; buxarvurucu quyular; temperaturlar kubunun profili; neftdoyumluluğu; buxar-neft nisbəti.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Д.Г.Антониади, Н.К.Байбаков, А.Р.Гарушев, В.Г.Ишханов. Термические методы добычи нефти в России и за рубежом. М.: ВНИИОЭНГ, 1995.
  2. В.А.Коротенко, С.И.Грачев, Н.П.Кушакова. О вытеснении высоковязкой нефти теплоносителем // Нефтепромысловое дело. -2015. -№ 7. -С. 5-8.
  3. Г.И.Джалалов, М.С.Асланов. Об определении температурного поля в многопластовой нефтяной залежи при нагнетании теплоносителя //SOCAR Proceedings. -2011. -№ 2. -С.35-37.
  4. Б.А.Сулейманов, Я.А.Лятифов, Х.М.Ибрагимов, Н.И.Гусейнова. О промысловых испытаниях технологии термополимерного воздействия на опытном участке месторождения «Нефт Дашлары» (Азербайджан) // Булатовские чтения. –2018. –T.2 -№ 2. -C.174-182.
  5. Г.Е.Калешева, В.А.Ольховская. Состояние нефтеносности и перспективы добычи высоковязкой нефти в республике Казахстан //Нефтепромысловое дело. -2015. -№ 5. -С. 5-10.
  6. О.М.Гимадиева, А.Е.Абишев, А.М.Курбанбаева. Оценка перехода от закачки пара к закачке подтоварной воды на опытном участке месторождения «Каражанбас» //SOCAR Proceedings. –2016. -№ 4. –С.69-77.
  7. Ж.С.Мурзагалиева, А.Д.Сымгалиев, Е.П.Мельникова и др. Уточненный проект разработки надсолевых залежей месторождения Кенкияк. Атырау: ТОО НИИ «Каспиймунайгаз», 2012.
  8. С.Б.Каирбеков, И.И.Горячкин, А.У.Рамазан, Б.М.Мухтанов. Авторский надзор за реализацией уточненного проекта разработки надсолевых залежей месторождения Кенкияк. Атырау: ТОО НИИ «Каспиймунайгаз», 2014.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20180300361

E-mail: mukhtanov.b@llpcmg.kz


T.S.Caksılıkov

«Qazmunayqaz» HQT ETİ MMC-nin «Kaspiymunayqaz» filialı, Atırau, Qazaxıstan

Qazaxıstan yatağı timsalında çoxlaylı yataqlarda eyni zamanda ayrı-ayrılıqda su vurma texnologiyasının tətbiqi təcrübəsi


Müxtəlif keçiricilikli bir neçə laya suyun birgə vurulması ənənəvi üsulu layların hər biri üçün su sərfini tənzimləməyə imkan vermir ki, bu neft mədənlərinin qeyri-bərabər sulaşmasına səbəb olur. Bunun nəticəsində yüksək keçiricilikli neft laylarının vaxtından əvvəl sulaşması baş verir, müxtəlif keçiricilikli layların hər birinin əhatə olunmama, qeyribərabər təsir və işlənmə dərəcəsi artır. Eyni zamanda ayrı-ayrılıqda su vurma texnologiyası layların daha bərabər işlənməsi üçün bir quyu vasitəsilə hər layın kollektor xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq müxtəlif laylara ayrı-ayrılıqda texnoloji mayenin vurulmasını ehtiva edir. Eyni zamanda ayrı-ayrılıqda su vurma texnologiyasının tətbiqi əsasən aşağıdakılara imkan verir: bir quyudan istifadə etməklə qazma həcmlərini azaltmağa və müvafiq olaraq qazmaya kapital qoyuluşlarını azaltmağa; müxtəlif kollektor xüsusiyyətlərinə malik olan bir neçə layın eyni zamanda istismar imkanını təmin etməyə; layların hər birinə differensial və idarə olunan təsir hesabına neft hasilatını 10-20% artırmağa; digər işlənmə obyektlərinin və ya bir işlənmə obyektinin xüsusiyyətlərinə görə müxtəlif laylarının qoşulması hesabına ayrı-ayrı quyuların rentabelliliyini artırmağa; layların hər birinə vurulan agentin nəzərə alınmasını təmin etməyə. Məqalədə Qazaxıstan yatağı timsalında eyni zamanda ayrı-ayrılıqda su vurma texnologiyası səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi üsullarına və yanaşmalarına baxılmışdır.

Açar sözlər: yataq; lay; eyni zamanda ayrı-ayrılıqda su vurma; məsaməlilik; keçiricilik.

Müxtəlif keçiricilikli bir neçə laya suyun birgə vurulması ənənəvi üsulu layların hər biri üçün su sərfini tənzimləməyə imkan vermir ki, bu neft mədənlərinin qeyri-bərabər sulaşmasına səbəb olur. Bunun nəticəsində yüksək keçiricilikli neft laylarının vaxtından əvvəl sulaşması baş verir, müxtəlif keçiricilikli layların hər birinin əhatə olunmama, qeyribərabər təsir və işlənmə dərəcəsi artır. Eyni zamanda ayrı-ayrılıqda su vurma texnologiyası layların daha bərabər işlənməsi üçün bir quyu vasitəsilə hər layın kollektor xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq müxtəlif laylara ayrı-ayrılıqda texnoloji mayenin vurulmasını ehtiva edir. Eyni zamanda ayrı-ayrılıqda su vurma texnologiyasının tətbiqi əsasən aşağıdakılara imkan verir: bir quyudan istifadə etməklə qazma həcmlərini azaltmağa və müvafiq olaraq qazmaya kapital qoyuluşlarını azaltmağa; müxtəlif kollektor xüsusiyyətlərinə malik olan bir neçə layın eyni zamanda istismar imkanını təmin etməyə; layların hər birinə differensial və idarə olunan təsir hesabına neft hasilatını 10-20% artırmağa; digər işlənmə obyektlərinin və ya bir işlənmə obyektinin xüsusiyyətlərinə görə müxtəlif laylarının qoşulması hesabına ayrı-ayrı quyuların rentabelliliyini artırmağa; layların hər birinə vurulan agentin nəzərə alınmasını təmin etməyə. Məqalədə Qazaxıstan yatağı timsalında eyni zamanda ayrı-ayrılıqda su vurma texnologiyası səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi üsullarına və yanaşmalarına baxılmışdır.

Açar sözlər: yataq; lay; eyni zamanda ayrı-ayrılıqda su vurma; məsaməlilik; keçiricilik.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. А.И.Ипатов, М.И.Кременецкий. Геофизический и гидродинамический контроль разработки месторождений углеводородов. М.-Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2006.
  2. В.А.Савельев. М.А.Токарев, А.С.Чинарев. Геологопромысловые методы прогноза нефтеотдачи. Ижевск: Издательский дом «Удмуртский университет», 2008.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20180300362

E-mail: jaxylykov.T@llpcmg.kz


N.D.Sarsenbekov1, E.N.Yakupova2, S.B.Kairbekov1, Y.Ş.Seytxaziev1

1«Qazmunayqaz» HQT ETİ MMC-nin «Kaspiymunayqaz» filialı, Atırau, Qazaxıstan; 2«Kazmunayqaz» hasilat və qazma texnologiyaları ETİ MMC, Astana, Qazaxıstan

Çoxlaylı neft və neft-qaz yataqlarının işlənmə sisteminin səmərəliliyinin artırılmasında rezervuar neft geokimyasının rolu


Qazaxıstan üçün neftin geokimyəvi laboratoriya tədqiqatları yataqların geoloji modelinin yaradılması və karbohidrogen yataqlarının işlənməsinin təhlili zamanı innovasiya texnologiyası sayılır. Geokimyəvi tədqiqatların əsas növü faktiki olaraq «barmaq izlərini» öyrənən, yəni mədəndə məhsuldar layların, blokların neftinin hər nümunəsi üçün unikal olan neftin «finqerprintinqi» adlandırılan üsuldur. Bu tədqiqatların nəticələri neft biznesiylə məşğul olan inkişaf etmiş qərb ölkələrinin neft şirkətlərində və elmi-tədqiqat təşkilatlarında geniş istifadə olunur. Məqalədə finqerprintinq üsulu ilə müxtəlif məhsuldar layların neftinin geokimyəvi laboratoriya tədqiqatlarının nəticələrinə baxılır, geoloji modelin qurulması zamanı, layihə həllərinin qəbulu zamanı işləmənin təhlili üçün onların səmərəli istifadəsi nümunələri verilir, həmçinin Qazaxıstan Respublikasında tədqiqat təşkilatları tərəfindən geoloji və hidrodinamiki məsələlərin həlli vaxtı finqerprintinq üsulunun sonrakı tətbiqinin perspektivləri göstərilir.

Açar sözlər: geokimya; finqerprintinq; üsul; izlər; neft; quyu; nümunə; horizontlar; laylar; dendroqramma.

Qazaxıstan üçün neftin geokimyəvi laboratoriya tədqiqatları yataqların geoloji modelinin yaradılması və karbohidrogen yataqlarının işlənməsinin təhlili zamanı innovasiya texnologiyası sayılır. Geokimyəvi tədqiqatların əsas növü faktiki olaraq «barmaq izlərini» öyrənən, yəni mədəndə məhsuldar layların, blokların neftinin hər nümunəsi üçün unikal olan neftin «finqerprintinqi» adlandırılan üsuldur. Bu tədqiqatların nəticələri neft biznesiylə məşğul olan inkişaf etmiş qərb ölkələrinin neft şirkətlərində və elmi-tədqiqat təşkilatlarında geniş istifadə olunur. Məqalədə finqerprintinq üsulu ilə müxtəlif məhsuldar layların neftinin geokimyəvi laboratoriya tədqiqatlarının nəticələrinə baxılır, geoloji modelin qurulması zamanı, layihə həllərinin qəbulu zamanı işləmənin təhlili üçün onların səmərəli istifadəsi nümunələri verilir, həmçinin Qazaxıstan Respublikasında tədqiqat təşkilatları tərəfindən geoloji və hidrodinamiki məsələlərin həlli vaxtı finqerprintinq üsulunun sonrakı tətbiqinin perspektivləri göstərilir.

Açar sözlər: geokimya; finqerprintinq; üsul; izlər; neft; quyu; nümunə; horizontlar; laylar; dendroqramma.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. М.В.Дахнова, Е.С.Назарова, В.С.Славкин и др. Геохимические методы в решении задач, связанных с освоением залежи нефти в Баженовской свите на западе Широтного приобья //Геология нефти и газа. –2007. -№6. –C. 39-43.
  2. J.M.Freelin, T.Kubicek, E.W.Tegelaar. Low thermal mass multi-dimensional gas chromatography (LTMMDGC) 2.0 Manual for KMG Geochemistry Laboratory Atyrau, 2014. SR15.12068. Restricted version of manual, Shell Global solutions International BV, The Hague, The Netherlands.
  3. И.Н.Плотникова, С.Б.Остроухов, А.А.Лаптев и др. Миграционный аспект формирования нефтеносности доманика Татарстана //Георесурсы. -2017. -Т.19. -№4. –C. 348-355.
  4. Y.Seitkhaziyev. Use of GCMSMS for obtaining geochemical biomarker information from crude oils compared with conventional GCMS methodology. UK: Newcastle University, 2012.
  5. R.J.Hwang, D.K.Baskin, S.C.Teerman. Allocation of commingled pipeline oils to field production //Organic Geochemistry. –2000. –Vol. 31. –P. 1463-1474.
  6. H.H.Ganz, M.Hempton, W.Knowles, et al. Integrated reservoir geochemistry: finding oil by reconstructing migration pathways and paleo oil-water-contacts // Paper SPE 56896. Society of Petroleum Engineers, Aberdeen, Scotland 7-9 September 1999.
  7. G.Herwig, S.Olukayode, O.Vincento, et al. Geochemistry in exploration and production: integrated hydrocarbon system analysis and reservoir. Geochemistry in Nigeria //Presented at the Joint 61st ICCP/26th TSOP meeting: Advances in Organic Petrology and Organic Geochemistry. The Society for Organic Petrology, 2011. –P.15-18 .
  8. S.A.Stout, A.D.Uhler, P.D.Boehm. Recognition of and allocation among multiple sources of PAH in Urban sediments //Environmental Claims. –2001. –Vol. 13. -Issue 4. –P. 141-158.
  9. «Отчет по геохимическому исследованию нефти и воды месторождения Кожасай». Атырау: ТОО «НИИ «Каспиймунайгаз», 2017.
  10. M.А.Mccaffrey, D.K.Baskin, B.A.Patterson. Oil fingerprinting dramatically reduces production allocation costs //World Oil. –2012. -№ 3. –Р.55-59.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20180300363

E-mail: sarsenbekov.N@llpcmg.kz


Q.S.Martınova1, F.R.Babayev2, P.Z.Muradov3, O.P.Maksakova1, R.Q.Nanacanova1 

1AMEA-nın Neft və Qaz İnstitutu, Bakı, Azərbaycan; 2Azərbaycan Texniki Universiteti, Bakı, Azərbaycan; 3AMEA-nın Mikrobiologiya İnstitutu, Bakı, Azərbaycan

Naftalan neftinin üstünlük təşkil edən bakteriyaları


GC/MS üsulu ilə mikrobioloji və karbohidrogen tərkib, həmçinin müalicəvi və yanacaq neftinin biomarkerləri öyrənilmişdir. Göstərilmişdir ki, normal və şaxələnmiş alkanlar (izoprenoidlər) artıq 20 gündən sonra bakteriyalarla praktik olaraq tamamilə məhv edilirlər, «naften hörgəci» əhəmiyyətli dərəcədə azalır və ətirli karbohidrogenlərin payı (hissəsi) artır. Biomarkerlərin paylanma mənzərəsi dəyişir, onların konfiqurasiyası tanınmaz olur. Naftalan neftinin nümunələrində 15 bakteriya növü müəyyən edilmişdir: Acinetobacter, Arthrobacter, Bacillus, Brevibacillus, Clostridium, Desulfobacter, Enterobacter, Klebciella, Methanobacterium, Methanococcus, Micrococcus, Methanothermobacter, Pseudomonas, Rhodococcus və Thermococcus. Qeydə alınmış növlərdən - Methanobacterium, Methanococcus, Methanothermobacter və Thermococcus müalicəvi Naftalan neftinin mikrobiotunun formalaşmasında əsas rol oynayan arxeyalara aiddirlər. Neftin biodeqredasiyası halında, mikroorqanizmlər fəaliyyətə başladıqda biomarkerlərin təhlilinə əsasən biodeqredasiya səviyyəsini qiymətləndirmək olar.

Açar sözlər: müalicəvi naftalan nefti; mikrobioloji təhlil; xromato-kütlə-spektrometriya; biomarkerlər.

GC/MS üsulu ilə mikrobioloji və karbohidrogen tərkib, həmçinin müalicəvi və yanacaq neftinin biomarkerləri öyrənilmişdir. Göstərilmişdir ki, normal və şaxələnmiş alkanlar (izoprenoidlər) artıq 20 gündən sonra bakteriyalarla praktik olaraq tamamilə məhv edilirlər, «naften hörgəci» əhəmiyyətli dərəcədə azalır və ətirli karbohidrogenlərin payı (hissəsi) artır. Biomarkerlərin paylanma mənzərəsi dəyişir, onların konfiqurasiyası tanınmaz olur. Naftalan neftinin nümunələrində 15 bakteriya növü müəyyən edilmişdir: Acinetobacter, Arthrobacter, Bacillus, Brevibacillus, Clostridium, Desulfobacter, Enterobacter, Klebciella, Methanobacterium, Methanococcus, Micrococcus, Methanothermobacter, Pseudomonas, Rhodococcus və Thermococcus. Qeydə alınmış növlərdən - Methanobacterium, Methanococcus, Methanothermobacter və Thermococcus müalicəvi Naftalan neftinin mikrobiotunun formalaşmasında əsas rol oynayan arxeyalara aiddirlər. Neftin biodeqredasiyası halında, mikroorqanizmlər fəaliyyətə başladıqda biomarkerlərin təhlilinə əsasən biodeqredasiya səviyyəsini qiymətləndirmək olar.

Açar sözlər: müalicəvi naftalan nefti; mikrobioloji təhlil; xromato-kütlə-spektrometriya; biomarkerlər.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Х.Рубинг, Т.Чяньбинг, Л.Шунминг, Л.Кун. Изменение физических свойств нефти и определяющих факторов на депрессии Фула, бассейн Муглад, Судан //Socar Proceedings. -2016. -No.4. -P.28-40.
  2. Ш.Х.Ахундов, Х.Р.Рустамова. Гидрогеохимическая и геотермическая зональность глубоких горизонтов нефтегазоносного района междуречья Куры и Габыры //SOCAR Proceedings. -2018. -№ 1. -C. 44-51.
  3. Ф.С.Исмайлов, Х.М.Ибрагимов, Ф.Я.Абдуллаева. Оценка результатов использования биотехнологий на основе опыта воздействия на пласты месторождений «Бибиэйбат» //SOCAR Proceedings. - 2015. - № 2. –С. 43-46.
  4. Г.А.Кязимов. Летопись Нафталана. Б.: Элм, 2009. 
  5. Ф.Р.Бабаев, Г.С.Мартынова, С.Г.Мамедова и др. О составе уникальной нефти месторождения Нафталан // Геология, геофизика и разработка нефтяных и газовых месторождений. –2015. -№ 3. –С. 36-42.
  6. Ф.Р.Бабаев, Г.С.Мартынова, С.Г.Мамедова и др. Особенности нефти месторождения Нафталан //Геология нефти и газа. – 2017. -№ 2. –С. 71-75.
  7. BBL Fluid Thioglycollate Medium. http://www.bd.com/resource.aspx?IDX=24509
  8. D.J.Brenner, N.R.Krieg et al. Bergey's Manual of Systematic Bacteriology. Vol. 2. Springer-Verlag New York, 2004.
  9. D.R.Boone, R.W.Castenholz, G.M.Garrity. Bergey's Manual of Systematic Bacteriology. 2-nd edition. Vol.1. Springer-Verlag New York, 2001.
  10. М.А.Салманов, М.Г.Велиев, С.Р.Алиева. Биодеструкция и биотрансфорсмация в органическом синтезе. Б.: Элм, 2011.
  11. Г.Н.Гордадзе, М.В.Гируц, В.Н.Кошелев. Органическая геохимия углеводородов. Книга 2. M.: Изд. Центр РГУ нефти и газа им.И.М.Губкина, 2013.
  12. Ал.А.Петров. Углеводороды нефти. М.: Наука, 1984.
  13. А.И.Нетрусов, М.А.Егоровa, Л.М.Захарчук. Практикум по микробиологии. М.: Академия, 2005.
  14. http://mikrobiki.ru/mikrobiologiya/mikrobiologiya/ metody-sozdaniya-anaerobioza.html
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20180300364

E-mail: martgs@rambler.ru