SOCAR Proceedings

SOCAR Proceedings

Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin "Neftqazelmitədqiqatlayihə" İnstitutunun rəsmi nəşri olan "SOCAR Proceedings" jurnalı 1930-cu ildən nəşr edilir və neft–qaz sənayesinin mütəxəssisləri, aspirantları və elmi işçiləri üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Jurnal beynəlxalq sitatgətirmə sistemləri Web of Science (Emerging Sources Citation Index), Scopus və Rusiya Elmi Sitatgətirmə İndeksi, və EI’s Compendex, Petroleum Abstracts (Tulsa), Chemical Abstracts, Inspec xülasələndirmə sistemlərinə daxildir.

B. H. Əhədov1,2, F. A. Qədirov1,2

1Geologiya və Geofizika İnstitutu, Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi Bakı, Azərbaycan; 2Neft və Qaz İnstitutu, Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi, Bakı, Azərbaycan

Ayazaxtarma palçıq vulkanının InSAR təhlili və 2021 Şamaxı (Mw5) zəlzələsinə cavab: Seysmo-vulkanik qarşılıqlı təsirlərin anlaşılması


Bu tədqiqatda Azərbaycanda orta güclü zəlzələlər və vulkanların dinamikası arasındakı əlaqəni araşdırmaq üçün ilk dəfə olaraq İnterferometrik Sintetik Diyafram Radar (InSAR) metodundan istifadə edilmişdir. InSAR zəlzələlərin xüsusiyyətlərini və təsirlərini öyrənmək üçün ənənəvi metodologiyalardan fərqli olaraq zəlzələlərin təsirləri haqqında daha ətraflı məlumat verən geniş istifadə edilən bir texnologiyadır. 2021-ci ildə Şamaxı zəlzələsi (Mw5) ilə Ayazaxtarma palçıq vulkanı arasında potensial mümkün əlaqələri müəyyən etmək üçün zəlzələdən oncə, zəlzələ anında və zəlzələdən sonrakı ssenariləri təhlil etdik. Tədqiqat işində 2017-2023-cü illərini əhatə edən Sentinel 1A/B datası istifadə edilərək vulkan deformasiyasının zaman seriyası məlumatları təqdim edilir. Eyni zamanda, zəlzələ ilə bağlı deformasiyanı pre-, co- və post-seysmik fazalarda əks etdirmək üçün radarların görmə xətti (LOS) üçün yerdəyişmə xəritələri hazırlanmışdır. Ayazaxtarma palçıq vulkanı ilə bağlı apardığımız təhlillər nəticəsində fərqli orbitlər boyunca pre-, co- və post-seysmik fazalarında əhəmiyyətli LOS dəyişiklikləri aşkar edilmişdir. Həmçinin, yeddi il ərzində Ayazaxtarma palçıq vulkanının müşahidəsi zamanı Mw5 maqnitudalı iki seysmik hadisə qeydə alınmışdır. Bu hadisələr palçıq vulkanının fəaliyyətinə əhəmiyyətli təsir göstərməmişdir, bu onu göstərir ki, Mw ≤ 5-ə qədər olan zəlzələlər Ayazaxtarma palçıq vulkanında əhəmiyyətli püskürmələrə səbəb ola bilməz. İnterferometrik məlumatların tədqiqi seysmik hadisələrlə Ayazaxtarma palçıq vulkanının deformasiyası və qarşılıqlı əlaqəsi haqqında yeni fikirlər irəli sürmüşdür.

Açar sözlər: InSAR; deformasiya; zəlzələ; volkan; Ayazaxtarma; Azərbaycan. 

Bu tədqiqatda Azərbaycanda orta güclü zəlzələlər və vulkanların dinamikası arasındakı əlaqəni araşdırmaq üçün ilk dəfə olaraq İnterferometrik Sintetik Diyafram Radar (InSAR) metodundan istifadə edilmişdir. InSAR zəlzələlərin xüsusiyyətlərini və təsirlərini öyrənmək üçün ənənəvi metodologiyalardan fərqli olaraq zəlzələlərin təsirləri haqqında daha ətraflı məlumat verən geniş istifadə edilən bir texnologiyadır. 2021-ci ildə Şamaxı zəlzələsi (Mw5) ilə Ayazaxtarma palçıq vulkanı arasında potensial mümkün əlaqələri müəyyən etmək üçün zəlzələdən oncə, zəlzələ anında və zəlzələdən sonrakı ssenariləri təhlil etdik. Tədqiqat işində 2017-2023-cü illərini əhatə edən Sentinel 1A/B datası istifadə edilərək vulkan deformasiyasının zaman seriyası məlumatları təqdim edilir. Eyni zamanda, zəlzələ ilə bağlı deformasiyanı pre-, co- və post-seysmik fazalarda əks etdirmək üçün radarların görmə xətti (LOS) üçün yerdəyişmə xəritələri hazırlanmışdır. Ayazaxtarma palçıq vulkanı ilə bağlı apardığımız təhlillər nəticəsində fərqli orbitlər boyunca pre-, co- və post-seysmik fazalarında əhəmiyyətli LOS dəyişiklikləri aşkar edilmişdir. Həmçinin, yeddi il ərzində Ayazaxtarma palçıq vulkanının müşahidəsi zamanı Mw5 maqnitudalı iki seysmik hadisə qeydə alınmışdır. Bu hadisələr palçıq vulkanının fəaliyyətinə əhəmiyyətli təsir göstərməmişdir, bu onu göstərir ki, Mw ≤ 5-ə qədər olan zəlzələlər Ayazaxtarma palçıq vulkanında əhəmiyyətli püskürmələrə səbəb ola bilməz. İnterferometrik məlumatların tədqiqi seysmik hadisələrlə Ayazaxtarma palçıq vulkanının deformasiyası və qarşılıqlı əlaqəsi haqqında yeni fikirlər irəli sürmüşdür.

Açar sözlər: InSAR; deformasiya; zəlzələ; volkan; Ayazaxtarma; Azərbaycan. 

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Reilinger, R., McClusky, S., Vernant, P., et al. (2006). GPS constraints on continental deformation in the Africa-Arabia-Eurasia continental collision zone and implications for the dynamics of plate interactions. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 111(B5), B05411.
  2. Kadirov, F., Floyd, M., Alizadeh, A., et al. (2012). Kinematics of the eastern Caucasus near Baku, Azerbaijan. Natural Hazards, 63, 997-1006.
  3. Kadirov, F. A., Floyd, M., Reilinger, R., et al. (2015). Active geodynamics of the Caucasus region: implications for earthquake hazards in Azerbaijan. ANAS Transactions, 3, 3-17.
  4. Ahadov, B., Jin, S. (2017). Present-day kinematics in the Eastern Mediterranean and Caucasus from dense GPS observations. Physics of the Earth and Planetary Interiors, 268, 54-64.
  5. Ahadov, B., Jin, S. (2021). Slip rates and seismic potential along main faults in the Eastern Mediterranean and Caucasus from dense GPS observations and seismic data. Pure and Applied Geophysics, 178, 39-54.
  6. Ahadov, B., Ozturk, S. (2022). Spatial variations of fundamental seismotectonic parameters for the earthquake occurrences in the Eastern Mediterranean and Caucasus. Natural Hazards, 111(3), 2177-2192.
  7. Telesca, L., Kadirov, F., Yetirmishli, G., et al. (2017). Statistical analysis of the 2003–2016 seismicity of Azerbaijan and surrounding areas. Journal of Seismology, 21, 1467-1485.
  8. Kondorskaya, N. V., Shebalin, N. V. (eds.) (1982). New catalog of strong earthquakes in the USSR from ancient times through 1977. World Data Center a for Solid Earth Geophysics, Report SE-31, NOAA. Boulder, Colorado, USA.
  9. Yakubov, A. A., Alizade, A. A., Zeinalov, M. M. (1971). Mud volcanoes of Azerbaijan SSR: Atlas. Baku: Elm.
  10. Aliyev, A. A., Guliyev, I. S., Rakhmanov, R. R. (2009). Catalogue of mud volcanoes eruptions of Azerbaijan: 1810-2007. Baku: Nafta-Press.
  11. Aliyev, A. A., Guliyev, I. S., Dadashov, F. H., Rakhmanov, R. R. (2015). Atlas of the world mud volcanoes. Baku: Nafta-Press.
  12. Alizadeh, A. A., Guliyev, I. S., Kadirov, F. A., Eppelbaum, L. V. (2016). Geosciences of Azerbaijan. Vol. 1. Heidelberg: Springer.
  13. Alizadeh, A. A., Guliyev, I. S., Kadirov, F. A., Eppelbaum, L. V. (2017). Economic minerals of Azerbaijan /in «Geosciences of Azerbaijan». Vol. II: Economic geology and applied geophysics. Springer Cham.
  14. Manga, M., Brumm, M., Rudolph, M. L. (2009). Earthquake triggering of mud volcanoes. Marine and Petroleum Geology, 26(9), 1785-1798.
  15. Mellors, R., Kilb, D., Aliyev, A., et al. (2007). Correlations between earthquakes and large mud volcano eruptions. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 112(B4), B04304.
  16. Bonini, M. (2009). Mud volcano eruptions and earthquakes in the Northern Apennines and Sicily, Italy. Tectonophysics, 474(3-4), 723-735.
  17. Rudolph, M. L., Manga, M. (2012). Frequency dependence of mud volcano response to earthquakes. Geophysical Research Letters, 39(14), L14303.
  18. Babayev, G., Tibaldi, A., Bonali, F. L., Kadirov, F. (2014). Evaluation of earthquake-induced strain in promoting mud eruptions: the case of Shamakhi-Gobustan-Absheron areas, Azerbaijan. Natural Hazards, 72, 789-808.
  19. Hayakawa, Y. S., Kusumoto, S., Matta, N. (2017). Seismic and inter-seismic ground surface deformations of the Murono mud volcano (central Japan): a laser scanning approach. Progress in Earth and Planetary Science, 4, 1-16.
  20. Kadirov, F. A., Safarov, R. T. (2013). Deformation of the Earth's crust of Azerbaijan and adjacent territories based on GPS measurements. ANAS Transactions, 1, 47-55.
  21. Kadirov, F. A., Guliyev, I. S., Feyzullayev, A. A., et al. (2014). GPS-based crustal deformations in Azerbaijan and their influence on seismicity and mud volcanism. Izvestiya, Physics of the Solid Earth, 50, 814-823.
  22. Antonielli, B., Monserrat, O., Bonini, M., et al. (2014). Pre-eruptive ground deformation of Azerbaijan mud volcanoes detected through satellite radar interferometry (DInSAR). Tectonophysics, 637, 163-177.
  23. Iio, K., Furuya, M. (2018). Surface deformation and source modeling of Ayaz-Akhtarma mud volcano, Azerbaijan, as detected by ALOS/ALOS-2 InSAR. Progress in Earth and Planetary Science, 5(1), 1-16.
  24. Wessel, P., Luis, J. F., Uieda, L., et al. (2019). The generic mapping tools version 6. Geochemistry, Geophysics, Geosystems, 20(11), 5556-5564.
  25. Lazecký, M., Spaans, K., González, P. J., et al. (2020). LiCSAR: an automatic InSAR tool for measuring and monitoring tectonic and volcanic activity. Remote Sensing, 12, 2430.
  26. Sandwell, D., Mellors, R., Tong, X., et al. (2011). GMTSAR: An InSAR processing system based on generic mapping tools. Scripps Institution of Oceanography Technical Report.
  27. Morishita, Y., Lazecky, M., Wright, T. J., et al. (2020). LiCSBAS: An open-source InSAR time series analysis package integrated with the LiCSAR automated Sentinel-1 InSAR processor. Remote Sensing, 12(3), 424.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400911

E-mail: kadirovf@gmail.com


S. Pourmorad1, S. Abbasi2, A. Moxanti3

1Koimbra Universiteti, Coğrafiya və Məkan Planlaşdırma Təqqiqat Mərkəzi (CEGOT), FLUC, Koimbra, Portuqaliya; 2Horremşehr Dəniz Elmləri və Texnologiyaları Universiteti, Horremşehr, İran; 3Şri Şri Universiteti, Yeni Texnologiyalar Fakültəsi, Odişa, Hindistan

İranın cənub-qərb hissəsindəki çöküntülərin geokimyəvi təhlili: mənşəyi və ətraf mühitə təsiri


Xuzistan düzənliyində (İranın cənub-qərbi) geokimyəvi və sedimentoloji məlumatların inteqrasiyası onun mənşəyi, çirklənməsi və çökmə xüsusiyyətləri barədə məlumat verir. Xarici bərk hissəciklərlə əlaqəli ekoloji təhlükələr qarşısında bu tədqiqatda çöküntülərin mənşəyini, çirklənməsini, paleoiqlimini və paleotektonikasını öyrənmək üçün innovativ geokimyəvi üsulları tətbiq edilmişdir. Alınan nəticələr geoloji tətbiqlərdə geokimyəvi, petroqrafik və elektron mikroskopiya məlumatlarının faydalılığını nümayiş etdirərək qlobal tədqiqatlar üçün bir model kimi təqdim edilir. 256 çöküntü süxur nümunəsinin mədən tədqiqatları, qranulometriya, petroqrafiya və geokimyəvi analizləri çirkləndiricilərin uzun məsafələrə daşınmasında effektiv olan lil və gilin üstünlük təşkil etdiyini göstərmişdir. Geokimyəvi analiz çirklənmə mənbələrini təxmin edən oksidlərin (Cao, SiO2, Al2O3) və nadir elementlərin (Ti, Zr, V, Ce, La) üstünlük təşkil etdiyini göstərmişdir. Tektonik tədqiqatlar çirklənməni qiymətləndirmək üçün lazım olan çöküntü mənbələrini və ağır metall çirkləndirici maddələrini (mis, qurğuşun, sink) müəyyənləşdirmişdir. Xüsusilə şimal bölgəsində yüksək enerjili mühitlərdə çöküntülərin sürətlə çökməsi çirklənmə problemlərini yaradır. Quraqlıq zamanı çöküntülərin köçməsi və Xuzistan düzənliyinin çirklənmə probleminin həlli baxımından regional əməkdaşlıq böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Açar sözlər: geokimyəvi tədqiqatlar; ekoloji tədqiqatlar; Xuzistan düzənliyi; XRF, XRD, ICPMS və SEM üsulları; çirklənməyə nəzarət; çöküntülərin mənşəyi; geotektonika.

Xuzistan düzənliyində (İranın cənub-qərbi) geokimyəvi və sedimentoloji məlumatların inteqrasiyası onun mənşəyi, çirklənməsi və çökmə xüsusiyyətləri barədə məlumat verir. Xarici bərk hissəciklərlə əlaqəli ekoloji təhlükələr qarşısında bu tədqiqatda çöküntülərin mənşəyini, çirklənməsini, paleoiqlimini və paleotektonikasını öyrənmək üçün innovativ geokimyəvi üsulları tətbiq edilmişdir. Alınan nəticələr geoloji tətbiqlərdə geokimyəvi, petroqrafik və elektron mikroskopiya məlumatlarının faydalılığını nümayiş etdirərək qlobal tədqiqatlar üçün bir model kimi təqdim edilir. 256 çöküntü süxur nümunəsinin mədən tədqiqatları, qranulometriya, petroqrafiya və geokimyəvi analizləri çirkləndiricilərin uzun məsafələrə daşınmasında effektiv olan lil və gilin üstünlük təşkil etdiyini göstərmişdir. Geokimyəvi analiz çirklənmə mənbələrini təxmin edən oksidlərin (Cao, SiO2, Al2O3) və nadir elementlərin (Ti, Zr, V, Ce, La) üstünlük təşkil etdiyini göstərmişdir. Tektonik tədqiqatlar çirklənməni qiymətləndirmək üçün lazım olan çöküntü mənbələrini və ağır metall çirkləndirici maddələrini (mis, qurğuşun, sink) müəyyənləşdirmişdir. Xüsusilə şimal bölgəsində yüksək enerjili mühitlərdə çöküntülərin sürətlə çökməsi çirklənmə problemlərini yaradır. Quraqlıq zamanı çöküntülərin köçməsi və Xuzistan düzənliyinin çirklənmə probleminin həlli baxımından regional əməkdaşlıq böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Açar sözlər: geokimyəvi tədqiqatlar; ekoloji tədqiqatlar; Xuzistan düzənliyi; XRF, XRD, ICPMS və SEM üsulları; çirklənməyə nəzarət; çöküntülərin mənşəyi; geotektonika.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Boggs, S. J. (2018). Principles of sedimentology and stratigraphy. 8Th Edition. Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Education.
  2. Adabi, M. H., Kakemem, U., Sadeghi, A. (2016). Sedimentary facies, depositional environment, and sequence stratigraphy of Oligocene–Miocene shallow water carbonate from the Rig Mountain, Zagros basin (SW Iran). Carbonates Evaporates, 31, 69-85.
  3. Ho, P., Kenji, O., Md, A, U. (2019). Geochemistry and sediment in the mainstream of the Ca River basin, Vietnam: weathering process, solute-discharge relationships, and reservoir impact. ActaGeochimica, 38, 627-641.
  4. Paikaray, S., Banerjee, S., Mukherji, S. (2008). Geochemistry of shales from the Paleoproterozoic to Neoproterozoic Vindhyan Supergroup: Implications on provenance, tectonics and paleoweathering. Journal of Asian Earth Sciences, 32, 34-48.
  5. Zarasvandi, A., Carranza, E. J. M, Moore, F. Rastmanesh, F. (2011). Spatio-temporal occurrences and mineralogical–geochemical characteristics of airborne dusts in Khuzestan Province (southwestern Iran). Journal of Geochemical Exploration, 111(3), 138-151.
  6. Ahmadi, M., Jorfi, S., Azarmansuri, A., et al. (2017). Zoning of heavy metal concentrations including cd, Pb and as in agricultural soils of Aghili plain, Khuzestan province, Iran. Data in Brief, 14, 20-27.
  7. Jorfi, S., Maleki, R., Jaafarzadeh, N., Ahmadi, M. (2017). Pollution load index for heavy metals in Mian-ab plain soil, Khuzestan, Iran. Data in Brief, 15, 584-90.
  8. Shoorangiz, M., Sarkarinejad, K., Nourbakhsh, A., Dehsarvi, L. H. (2020). Tectonic implication of quantitative micro-fabric analyses of quartz c-axis development within the Tutak gneiss dome, Zagros hinterland fold-and-thrust belt. International Journal of Earth Sciences, 109, 127-144.
  9. Bagheri Moghadam, H., Kharazian, N. (2020). Morphologic and chemotaxonomic studies of some teucrium L. (Lamiaceae) in Zagros Region, Iran. Iranian Journal of Science and Technology. Transaction A, Science, 44, 933–953.
  10. Zebari, M., Grützner, C., Navabpour, P., Ustaszewski, K. (2019). Relative timing of uplift along the Zagros Mountain Front Flexure (Kurdistan Region of Iraq): Constrained by geomorphic indices and landscape evolution by geomorphic indices and landscape evolution modeling. Solid Earth, 10, 663-682.
  11. Suttner, L. J., Dutta, P. K. (1986). Alluvial sandstone composition and paleoclimate; I, Framework mineralogy. Journal of Sedimentary Research, 56, 329-345.
  12. Alavi, M. (2007). Structures of the Zagros fold-thrust belt in Iran. American Journal of Science, 307(311), 1064-1095.
  13. Aghanabati, A. (2015). Geology of Iran. Persian: Geological Survey of Iran.
  14. Karasozen, E., Nissen, E., Bergman, E. A., Ghods, A. (2019). Seismotectonics of the Zagros (Iran) from orogen‐wide, calibrated earthquake relocations. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 124, 9109-9129.
  15. Heidari, A., Raheb, A. (2020). Geochemical indices of soil development on basalt rocks in arid to sub-humid climosequence of Central Iran. Journal of Mountain Science, 17, 1652-1669.
  16. Pourmorad, S., Harami, R. M., Solgi, A. (2021). Sedimentological, geochemical and hydrogeochemical studies of alluvial fans for mineral and environmental purposes (case study of Southwestern Iran). Lithology and Mineral Resources, 56, 89-112.
  17. Folk, R. L. (1980). Petrology of sedimentary rocks. Austin, Texas: Hemphill Publishing Co.
  18. Barnes, M., McLeod, C. L., Chappell, C. (2020). Characterizing the geogenic background of the Midwest: a detailed mineralogical and geochemical investigation of a glacial till in southwestern Ohio. Environmental Earth Science, 79, 159-167.
  19. Miall, A. D. (2014). Fluviall depositional systems. Springer International Publication.
  20. Pourmorad, S., Jahan, S. (2021). A model for comprehensive studies of alluvial fan deposits, case study: ramhormoz mega-fan in Southwest Iran). Journal of Earth Science and Climatic Change, 12, 549.
  21. Aljahdali, M. H., Deaf, A. S., Gentzis, T., et al. (2023). Organic petrographic, geochemical, and sequence stratigraphic analyses for evaluating the hydrocarbon potential of Middle Jurassic – Lower Cretaceous rocks in Shushan Basin, northwestern Egypt. Frontiers in Earth Science, 11, 1129379.
  22. Abu, M., Sunkari, E. D., Gürel, A. (2020). Paleocurrent analysis, petrographic, geochemical and statistical appraisal of Neoproterozoic siliciclastic sediments, NE Voltaian Basin, Ghana: a multidisciplinary approach to paleogeographic reconstruction. Journal of Sedimentary Environments, 5, 199-218.
  23. Dickinson, W. R. (1985). Interpreting provenance relations from detrital modes of sandstones /in: Zuffa, G. C. (eds). Provenance of arenites. NATO ASI Series. Vol 148. Dordrecht: Springer.
  24. Smirnov, P. V., Konstantinov, A. O., Aleksandrova, G. N., et al. (2019). New data on the lithology of coastal facies of the Turtas formation (Upper Oligocene, Southwestern Siberia). Doklady Earth Sciences, 475, 868-871.
  25. Tavanaei, F., Hassanpour, J., Memarian, H. (2020). The behavior and properties of Tehran alluvial soils under cyclic loading of urban vibrations-a case study: Arash- Esfandiar tunnel. Bulletin Engineering Geology Environment, 79, 4245-4263.
  26. Sharma, R. P., Raja, P., Bhaskar, B. P. (2020). Pedogenesis and mineralogy of alluvial soils from semi-arid Southeastern part of Rajasthan in Aravalli range, India. Journal of the Geological Society of India, 95, 59–66.
  27. Phuong, H. T., Okubo, K., Uddin, M. A. (2019). Geochemistry and sediment in the mainstream of the Ca River basin, Vietnam: weathering process, solute-discharge relationships, and reservoir impact. Acta Geochimica, 38, 627-641.
  28. Al-Hashim, M. H., Corcoran, P. L. (2020). Geochemistry study of Espanola formation, Bruce Mines-Elliot Lake area, Ontario, Canada: implications for provenance, paleo weathering, and tectonic setting. Geosciences Journal, 25, 125-144.
  29. Herron, M. M. (1988). Geochemical classification of terrigenous sands and shales from core or log data. Journal of Sedimentary Research, 58, 820-829. 
  30. Pettijohn, F. J. (1975). Sedimentary rocks. 3rd Edition. New York: Harper and Row.
  31. Pettijohn, F. J., Potter, P. E., Siever, R. (1987). Sandy depositional systems. In sand and sandstone. New York: Springer.
  32. Oreshkina, T. V., Aleksandrova, G. N., Lyapunov, S. M., et al. (2020). Micropaleontological and lithogeochemical characteristics of the Turtas formation (Upper Oligocene), Western Siberia. Stratigraphy and Geological Correlation, 28, 311-329.
  33. Cullers, R. L., Podkovyrov, V. N. (2002). The source and origin of terrigenous sedimentary rocks in the Mesoproterozoic Ui Group, Southeastern Russia. Precambrian Research, 117, 157-183.
  34. Bhatia, M. R., Crook, K. A. (1986). Trace element characteristics of graywackes and tectonic setting discrimination of sedimentary basins. Contributions to Mineralogy and Petrology, 92, 181-193.
  35. Schandl, E. S., Gorton, M. P. (2002). Application of high field strength elements to discriminate tectonic settings in VMS environments. Economic Geology, 97, 629-642.
  36. Roser, B. P., Korsch, R. J. (1988). Provenance signatures of sandstone-mudstone suites determined using discriminant function analysis of major-element data. Chemical Geology, 67, 119-139.
  37. Nesbitt, H., Young, G. M. (1982). Early Proterozoic climates and plate motions inferred from major element chemistry of lutites. Nature, 299, 715-717.
  38. Abu, M., Sunkari, E. D. (2020). Geochemistry, grain size characterization and provenance of beach sands along the Central Coast of Ghana. Advanced Research in Chemistry and Applied Science, 2(1).
  39. Alizadeh, A., Hormozi, H., Moghadam, M., Seraj, M. (2020). DEM-derived geomorphic indices for assessment of tectonic activity at the Dara anticlinal oil structure within the Zagros fold-thrust belt,  southwestern Iran. Arabian Journal of Geosciences, 13, 192-212.
  40. Shahriar, M. S., Ameen, S. M., Hossain, M. S., et al. (2020). Revealing the basement in Barapukuria: A geochemical study of a Gondwana coal basin basement from Northwest Bangladesh. Journal of the Geological Society of India, 95, 571-586.
  41. Amajor, L. C. (1987). Major and trace element geochemistry of Albian and Turonian shales from the Southern Benue trough, Nigeria. Journal of African Earth Sciences, 6, 633-641.
  42. Floyd, P. A., Leveridge, B. E. (1987). Tectonic environment of the Devonian Gramscatho basin, South Cornwall: framework mode and geochemical evidence from turbiditic sandstones. Journal of the Geological Society, 144, 531-542.
  43. Lin, H., Li, H., Yang, X., et al. (2020). Comprehensive investigation and assessment of nutrient and heavy metal contamination in the surface water of 359 Coastal Bohai Sea in China. Journal of Ocean University of China, 19, 843-852.
  44. Kumar, A., Roy, S. S., Singh, C. K. (2020). Geochemistry and associated human health risk through potential harmful elements (PHEs) in groundwater of the Indus basin, India. Environmental Earth Sciences, 79, 86.
  45. Park, S., Choi, M., Jang, D., et al. (2020). Distribution and sources of dissolved and particulate heavy metals (Mn, Co, Ni, Cu, Zn, Cd, Pb) in Masan Bay, Korea. Ocean Science Journal, 55, 49-67.
  46. Crook, K. A. (1974). Lithogenesis and geotectonics: the significance of compositional variation in flysch arenites (graywackes) /in: Dott, R. H. and Shaver, R. H. (eds). Modern and ancient geosynclinal sedimentation. SEPM Special Publication.
  47. Hayashi, K. I., Fujisawa, H., Holland, H. D., Ohmoto, H. (1997). Geochemistry of 1.9 Ga sedimentary rocks from northeastern Labrador, Canada. Geochimica et Cosmochimica Acta, 61, 4115-4137.
  48. McLennan, S. M. (1993). Weathering and global denudation. Journal of Geology, 101, 295-303.
  49. Osae, S., Asiedu, D. K., Banoeng-Yakubo, B., et al. (2006). Provenance and tectonic setting of Late Proterozoic Buem sandstones of southeastern Ghana: Evidence from geochemistry and detrital modes. Journal of African Earth Sciences, 44, 85-96.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400912

E-mail: omid2red@gmail.com


R. A. Qilyazetdinov, L. S. Kuleşova, V. Ş. Muxametşin, R. F. Yakupov, A. A. Qizzatullina, Z. N. Saqitova

Ufa Dövlət Neft Texniki Universitetinin Neft və Qaz İnstitutu (Oktyabrski filialı), Rusiya

Obyektlərin müxtəlif tektonikliyə aid edilməsi şəraitində yataqların identifikasiyasının nəticələrinin proqnozlaşdırılmasına kompleks yanaşma


Məqalədə Volqa-Ural neft və qaz vilayətinin terrigen və karbonat kollektorlarına aid edilən obyektləri üçün geoloji və statistik modellərdən istifadə edərkən risklərin və qeyri-müəyyənliklərin azaldılmasına yönəlmiş araşdırma aparılmışdır. Diskriminant analizi, obyektlərin tektonik aid edilmə meyarına görə qruplaşdırılmasında bir sıra uyğunsuzluqlar aşkar edilmiş, bunun çərçivəsində obyektlərin miqrasiyası və qrupların sentroidlərinə nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə dağılması aşkar edilmişdir. Nizamsız neft-qaz sistemlərində baş verən proseslərin qeyri-xətti və qeyri-bircinsli amillərini nivelirləmək üçün ikili məsələnin simpleks üsulu ilə həlli alqoritmlərin köməyi ilə dörd modeldən istifadə etməklə onların dayanıqlığının sərhədləri yaradılmışdır. Alınan məlumatlara əsasən, məhsuldar layların və onları doyuran flüidlərin geoloji və fiziki xüsusiyyətlərini xarakterizə edən parametrlərin, obyektlərin bu və ya digər qruplaşma zonalarına aid olma dərəcəsi barəsində təsəvvürlərin bütövlüyünə və düzgünlüyünə təsirinin bəzi xüsusiyyətləri müəyyən edilmişdir. Əldə edilmiş nəticələr, resursların proaktiv idarə edilməsi çərçivəsində yeni kəşf edilmiş ərazilərdə yataqların işlənməsi sahəsində ən yaxşı mühəndislik həlləri və təcrübələrindən istifadə etmək üçün ən uyğun analoq obyektlərin axtarışı üçün optimal alqoritmlər yaratmağa və ya mövcud alqoritmləri təkmilləşdirməyə imkan verir.

Açar sözlər: geoloji-statistik modelləşdirmə; neft yatağları; obyektlərin tektonik aid edilməsi; geoloji komplekslər; net yatağlarının işlənməsi; yeraltı istifadəçilərin aktivlərin idarə edilməsi.

Məqalədə Volqa-Ural neft və qaz vilayətinin terrigen və karbonat kollektorlarına aid edilən obyektləri üçün geoloji və statistik modellərdən istifadə edərkən risklərin və qeyri-müəyyənliklərin azaldılmasına yönəlmiş araşdırma aparılmışdır. Diskriminant analizi, obyektlərin tektonik aid edilmə meyarına görə qruplaşdırılmasında bir sıra uyğunsuzluqlar aşkar edilmiş, bunun çərçivəsində obyektlərin miqrasiyası və qrupların sentroidlərinə nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə dağılması aşkar edilmişdir. Nizamsız neft-qaz sistemlərində baş verən proseslərin qeyri-xətti və qeyri-bircinsli amillərini nivelirləmək üçün ikili məsələnin simpleks üsulu ilə həlli alqoritmlərin köməyi ilə dörd modeldən istifadə etməklə onların dayanıqlığının sərhədləri yaradılmışdır. Alınan məlumatlara əsasən, məhsuldar layların və onları doyuran flüidlərin geoloji və fiziki xüsusiyyətlərini xarakterizə edən parametrlərin, obyektlərin bu və ya digər qruplaşma zonalarına aid olma dərəcəsi barəsində təsəvvürlərin bütövlüyünə və düzgünlüyünə təsirinin bəzi xüsusiyyətləri müəyyən edilmişdir. Əldə edilmiş nəticələr, resursların proaktiv idarə edilməsi çərçivəsində yeni kəşf edilmiş ərazilərdə yataqların işlənməsi sahəsində ən yaxşı mühəndislik həlləri və təcrübələrindən istifadə etmək üçün ən uyğun analoq obyektlərin axtarışı üçün optimal alqoritmlər yaratmağa və ya mövcud alqoritmləri təkmilləşdirməyə imkan verir.

Açar sözlər: geoloji-statistik modelləşdirmə; neft yatağları; obyektlərin tektonik aid edilməsi; geoloji komplekslər; net yatağlarının işlənməsi; yeraltı istifadəçilərin aktivlərin idarə edilməsi.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Дмитриевский, А. Н. (2017). Ресурсно-инновационная стратегия развития экономики России. Нефтяное хозяйство, 5, 6-7.
  2. Рогачев, М. К., Мухаметшин, В. В. (2018). Контроль и регулирование процесса солянокислотного воздействия на призабойную зону скважин по геолого-промысловым данным. Записки Горного института, 231, 275-280.
  3. Шпуров, И. В., Браткова, В. Г., Васильева, В. С. и др. (2021). Обоснование оптимального расстояния между скважинами при разработке коллекторов ачимовской толщи. Нефтяное хозяйство, 11, 80-84.
  4. Мирошниченко, А. В., Сергейчев, А. В., Коротовских, В. А. и др. (2022). Инновационные технологии разработки низкопроницаемых коллекторов в ПАО «НК «Роснефть». Нефтяное хозяйство, 10, 105-109.
  5. Мухаметшин, В. В., Бахтизин, Р. Н., Кулешова, Л. С. и др. (2021). Скрининг и оценка условий эффективного применения методов увеличения нефтеотдачи высокообводненных залежей с трудноизвлекаемыми запасами. SOCAR Proceedings, SI2, 48-56.
  6. Якупов, Р. Ф., Хакимзянов, И. Н., Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2021). Использование гидродинамической модели при создании обратного конуса нефти в условиях водонефтяных зон. SOCAR Proceedings, 2, 54-61.
  7. Новиков, М. Г., Исламов, А. И., Тахаутдинов, Р. Ш. (2021). Эволюция методов интенсификации добычи в процессе разработки залежей турнейского яруса месторождений компании «Шешмаойл» - от кислотного воздействия до гибридного проппантного гидравлического разрыва пласта. Нефть. Газ. Новации, 3(244), 58-61.
  8. Economides, J. M., Nolte, K. I. (2000). Reservoir stimulation. West Sussex, England: John Wiley and Sons.
  9. Кулешова, Л. С., Мухаметшин, В. Ш., Рабаев, Р. У. и др. (2022). Оценка и использование коэффициента продуктивности для решения задач управления разработкой. SOCAR Proceedings. SI1, 19-26.
  10. Сергеев, В. В., Шарапов, Р. Р., Кудымов, А. Ю. и др. (2020). Экспериментальное исследование влияния коллоидных систем с наночастицами на фильтрационные характеристики трещин гидравлического разрыва пласта. Нанотехнологии в строительстве, 12(2), 100-107.
  11. Сулейманов, Б. А. (2022). Теория и практика увеличения нефтеотдачи пластов. Москва-Ижевск: ИКИ.
  12. Ибатуллин, Р. Р., Гаффаров, Ш. К., Хисаметдинов, М. Р., Минихаиров, Л. И. (2022). Обзор мировых проектов полимерных методов увеличения нефтеотдачи. Нефтяное хозяйство, 7, 32-37.
  13. Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2022). Повышение эффективности выработки запасов залежей нижнего мела Западной Сибири с использованием методов увеличения нефтеотдачи. SOCAR Proceedings, SI1, 9-18.
  14. Кулешова, Л. С., Мухаметшин, В. Ш. (2022). Поиск и обоснование применения инновационных методов добычи углеводородов в осложненных условиях. SOCAR Proceedings, SI1, 71-79.
  15. Дмитриевский, А. Н., Еремин, Н. А., Сафарова, Е. А., Столяров, В. Е. (2022). Внедрение комплексных научно-технических программ на поздних стадиях эксплуатации нефтегазовых месторождений. SOCAR Proceedings, 2, 1-8.
  16. Vishnyakov, V. V., Suleimanov, B. A., Salmanov, A. V., Zeynalov, E. B. (2019). Primer on enhanced oil recovery. Gulf Professional Publishing.
  17. Якупов, Р. Ф., Рабаев, Р. У., Мухаметшин, В. В. и др. (2022). Анализ эффективности реализуемой системы разработки, бурения горизонтальных скважин и проведения ГТМ в условиях карбонатных отложений турнейского яруса Знаменского нефтяного месторождения. SOCAR Proceedings, 4, 97-106.
  18. Хисамиев, Т. Р., Баширов, И. Р., Мухаметшин, В. Ш. и др. (2021). Результаты оптимизации системы разработки и повышения эффективности выработки запасов карбонатных отложений турнейского яруса Четырманского месторождения. SOCAR Proceedings, SI2, 131-142.
  19. Кудряшов, С. И., Хасанов, М. М., Краснов, В. А. и др. (2007). Шаблоны применения технологий – эффективный способ систематизации знаний. Нефтяное хозяйство, 11, 7-9.
  20. Sun, S. Q., Wan, J. C. (2002). Geological analogs usage rates high in global survey. Oil & Gas Journal, 100(46), 49-50.
  21. Агишев, Э. Р., Дубинский, Г. С., Мухаметшин, В. В. и др. (2022). Прогнозирование параметров трещины гидроразрыва пласта на основе исследования геомеханики породы-коллектора .SOCAR Proceedings, 4, 107-116.
  22. Мухаметшин, В. Ш. (2022). Управление заводнением залежей нефти в карбонатных коллекторах. SOCAR Proceedings, SI1, 38-44.
  23. Якупов, Р. Ф., Рабаев, Р. У., Мухаметшин, В. В. и др. (2022). Анализ эффективности реализуемой системы разработки, бурения горизонтальных скважин и проведения ГТМ в условиях карбонатных отложений турнейского яруса Знаменского нефтяного месторождения. SOCAR Proceedings, 4, 97-106.
  24. Шахвердиев, А. Х., Арефьев, С. В., Давыдов, А. В. (2022). Проблемы трансформации запасов углеводородного сырья в нерентабельную техногенную категорию трудноизвлекаемых. Нефтяное хозяйство, 4, 38-43.
  25. Тер-Саркисов, Р. М., Максимов, В. М., Басниев, К. С. и др. (2012). Геологическое и гидротермодинамическое моделирование месторождений нефти и газа. Ижевск: Ижевский институт компьютерных исследований.
  26. Грищенко, В. А., Рабаев, Р. У., Асылгареев, И. Н. и др. (2021). Методический подход к определению оптимальных геолого-технологических характеристик при планировании ГРП на многопластовых объектах. SOCAR Proceedings, SI2, 182-191.
  27. Ахметов, Р. Т., Кулешова, Л. С., Мухаметшин, В. В. и др. (2022). Обоснование модели абсолютной проницаемости с учетом фактора извилистости поровых каналов по данным капилляриметрических исследований. SOCAR Proceedings, SI1, 1-8.
  28. Алиев, Э. А., Габибов, И. А., Исмаилова, Р. А., Гусейнов, Р. О. (2022) Применение нечеткой логики для оценки рисков в инвестиционных проектах. SOCAR Proceedings, SI2, 29-35.
  29. Suleimanov, B. A., Veliyev, E. F., Vishnyakov, V. V. (2022). Nanocolloids for petroleum engineering: Fundamentals and practices. John Wiley & Sons.
  30. Мухаметшин, В. В. (2020). Повышение эффективности управления объектами добычи нефти с использованием метода аналогий. SOCAR Proceedings, 4, 42-50.
  31. Андреев, А. В., Мухаметшин, В. Ш., Котенёв, Ю. А. (2016). Прогнозирование продуктивности залежей в карбонатных коллекторах с трудноизвлекаемыми запасами. SOCAR Procеedings, 3, 40-45.
  32. Alvarado, V., Reich, E.-M., Yunfeng, Yi, Potsch, K. (2006, June). Integration of a risk management tool and an analytical simulator for assisted decision-making in IOR. SPE-100217-MS. In: SPE Europec/EAGE Annual Conference and Exhibition. Society of Petroleum Engineers.
  33. Mardashov, D. V., Rogachev, M. K., Zeigman, Yu. V., Mukhametshin, V. V. (2021). Well killing technology before workover operation in complicated conditions. Energies, 14(3), 654.
  34. Мухаметшин, В. Ш., Хакимзянов, И. Н., Бахтизин, Р. Н., Кулешова, Л. С. (2021). Дифференциация и группирование сложнопостроенных залежей нефти в карбонатных коллекторах в решении задач управления разработкой. SOCAR Proceedings, SI1, 88-97.
  35. Кондратьев, С. А., Жуковский, А. А., Кочнева, Т. С., Малышева, В. Л. (2016). Опыт проведения проппантного гидроразрыва пласта в карбонатных коллекторах месторождений Пермского края. Нефтепромысловое дело, 6, 23-26.
  36. Сулейманов, Б. А., Исмайлов, Ф. С., Велиев, Э. Ф., Дышин, О. А. (2013). О влиянии наночастиц на прочность полимерных гелей, применяемых в нефтедобыче. SOCAR Proceedings, 2, 24-28.
  37. Муслимов, Р. Х. (2008). Методы повышения эффективности разработки нефтяных месторождений на поздней стадии. Нефтяное хозяйство, 3, 30-35.
  38. Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2019). Обоснование систем заводнения низкопродуктивных залежей нефти в условиях ограниченного объема информации. SOCAR Procеedings, 2, 16-22.
  39. Мухаметшин, В. Ш. (2022). Экспресс-оценка коэффициента извлечения нефти при разработке залежей в карбонатных коллекторах на естественных режимах. SOCAR Proceedings, SI1, 27-37.
  40. Бриллиант, Л. С., Завьялов, А. С., Данько, М. Ю. и др. (2022). Интеграция методов машинного обучения и геолого-гидродинамического моделирования при проектировании разработки месторождений. Нефтяное хозяйство, 10, 48-53.
  41. Мухаметшин, В. Ш., Зейгман, Ю. В., Андреев, А. В. (2017). Экспресс-оценка потенциала добывных возможностей залежей для определения эффективности применения нанотехнологий и необходимости стимулирования ввода их в разработку. Нанотехнологии в строительстве, 9(3), 20-34.
  42. Suleimanov, B. A., Ismailov, F. S., Dyshin, O. A., Veliyev, E. F. (2016). Selection methodology for screening evaluation of EOR methods. Petroleum Science and Technology, 34(10), 961-970.
  43. Мухаметшин, В. В. (2021). Повышение эффективности управления разработкой залежей Западно-Сибирской нефтегазоносной провинции на основе дифференциации и группирования. Геология и геофизика, 62(12), 1672-1685.
  44. Мухаметшин, В. Ш., Хакимзянов, И. Н. (2021). Особенности группирования низкопродуктивных залежей нефти в карбонатных коллекторах для рационального использования ресурсов в пределах Урало-Поволжья. Записки Горного института, 252, 896-907.
  45. Токарев, М. А. (1990). Комплексный геолого-промысловый контроль за текущей нефтеотдачей при вытеснении нефти водой. Москва: Недра.
  46. Котенев, Ю. А., Ягофаров, Ю. Н., Давыдов, В. П., Андреев, В. Е. (2004). Геолого-технологические особенности разработки нефтяных месторождений южного региона Башкортостана. Санкт-Петербург: Недра.
  47. Лозин, Е. В. (2015). Геология и нефтегазоносность Башкортостана. Уфа: БашНИПИнефть.
  48. Рогачев, М. К., Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2019). Повышение эффективности использования ресурсной базы жидких углеводородов в юрских отложениях Западной Сибири. Записки Горного института, 240, 711-715.
  49. Мирзаджанзаде А. Х., Хасанов М. М., Бахтизин Р. Н. (2004). Моделирование процессов нефтегазодобычи. Нелинейность, неравновесность, неопределенность. Москва- Ижевск: ИКИ.
  50. Мухаметшин, В. Ш., Хакимзянов, И. Н., Бахтизин, Р. Н., Кулешова, Л. С. (2021). Дифференциация и группирование сложнопостроенных залежей нефти в карбонатных коллекторах в решении задач управления разработкой. SOCAR Proceedings, SI1, 88-97.
  51. Гусейнзаде, М. А., Калинина, Э. В., Добкина, М. В. (1979). Методы математической статистики в нефтяной и газовой промышленности. Москва: Недра.
  52. Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2020). О снижении уровня неопределенности при управлении заводнением залежей с трудноизвлекаемыми запасами. Известия ТПУ. Инжиниринг георесурсов, 331(5), 140-146.
  53. Шапкин, А. С., Мазаева, Н. П. (2005). Математические методы и модели исследования операций. Москва: Дашков и К.
  54. Солодовников, А. С., Бабайцев, В. А., Браилов, А. В. (2003). Математика в экономике. Москва: Финансы и статистика.
  55. Ляшенко, И. Н., Карагодова, Е. А. (1975). Линейное и нелинейное программирование. Киев: Вища школа.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400913

E-mail: vsh@of.ugntu.ru


V. V. Muxametşin1, R. U. Rabayev2, L. S. Kuleşova1, R. V. Vafin1, M. M. Veliyev1, R. R. Stepanova1, R. A. Qilyazetdinov1

1Ufa Dövlət Neft Texniki Universitetinin Neft və Qaz İnstitutu (Oktyabrski filialı), Rusiya; 2Ufa Dövlət Neft Texniki Universiteti, Ufa, Rusiya

Volqa-Ural neftli-qazlı vilayətinin resurs bazasının artırılması yolları


Volqa-Ural neftli-qazlı vilayətinin Turney yarusuna aid edilən və aktiv işlənməyə aşağı giriş tempi, çıxarılan ehtiyatların aşağı qiymətləri və neft hasilatının aşağı rentabelliyi ilə xarakterizə olunan əhəmiyyətli neft ehtiyatları olan obyektlərin ən çox təmsil olunan qruplarından birinin şəraitində müxtəlif əməliyyat rejimlərində ehtiyatların istehsal prosesi öyrənilmişdir. Baxıldı: lay enerjisinin tükənmə rejimi və konturdaxili sulaşdırmanın müxtəlif sistemlərinin istifadəsi. Tədqiqat obyektlərinin geoloji quruluşunun xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla ehtiyatların işlənmə dərəcəsinin artırılmasına və hasil olunan məhsulların maya dəyərinin azaldılmasına nail olmaqla neft hasilatının səmərəliliyini müəyyən edən sulaşdırma texnologiyalarının parametrləri müəyyən edilmişdir. Çətin çıxarıla bilən ehtiyatları olan aşağı məhsuldar yataqların inkişafı prosesinin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı qərarların əsaslandırılması, obyektlərin istismara verilməsi mərhələsində minimum icazə verilən xətalarla müəyyən edilmiş parametrlərdən istifadə etməklə əldə edilmiş geoloji və statistik modellər və alqoritmlər əsasında aparılması, habelə yataqların tam qazılması mərhələsində tam məlumat toplusundan istifadə edilməsi təklif olunmuşdur.

Açar sözlər: neftçıxarma əmsalı; çətin çıxarıla bilən ehtiyatlar; karbonat kollektorları; layların sulaşdırılması; işləmənin rentabelliyi; ehtiyatların idarə edilməsi.

Volqa-Ural neftli-qazlı vilayətinin Turney yarusuna aid edilən və aktiv işlənməyə aşağı giriş tempi, çıxarılan ehtiyatların aşağı qiymətləri və neft hasilatının aşağı rentabelliyi ilə xarakterizə olunan əhəmiyyətli neft ehtiyatları olan obyektlərin ən çox təmsil olunan qruplarından birinin şəraitində müxtəlif əməliyyat rejimlərində ehtiyatların istehsal prosesi öyrənilmişdir. Baxıldı: lay enerjisinin tükənmə rejimi və konturdaxili sulaşdırmanın müxtəlif sistemlərinin istifadəsi. Tədqiqat obyektlərinin geoloji quruluşunun xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla ehtiyatların işlənmə dərəcəsinin artırılmasına və hasil olunan məhsulların maya dəyərinin azaldılmasına nail olmaqla neft hasilatının səmərəliliyini müəyyən edən sulaşdırma texnologiyalarının parametrləri müəyyən edilmişdir. Çətin çıxarıla bilən ehtiyatları olan aşağı məhsuldar yataqların inkişafı prosesinin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı qərarların əsaslandırılması, obyektlərin istismara verilməsi mərhələsində minimum icazə verilən xətalarla müəyyən edilmiş parametrlərdən istifadə etməklə əldə edilmiş geoloji və statistik modellər və alqoritmlər əsasında aparılması, habelə yataqların tam qazılması mərhələsində tam məlumat toplusundan istifadə edilməsi təklif olunmuşdur.

Açar sözlər: neftçıxarma əmsalı; çətin çıxarıla bilən ehtiyatlar; karbonat kollektorları; layların sulaşdırılması; işləmənin rentabelliyi; ehtiyatların idarə edilməsi.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Конторович, А. Э., Лившиц, В. Р. (2017). Новые методы оценки, особенности структуры и пути освоения прогнозных ресурсов нефти зрелых нефтегазоносных провинций (на примере Волго–Уральской провинции). Геология и геофизика, 58 (12), 1835–1852.
  2. Муслимов, Р. Х. (2020). О новой парадигме академика А.Э. Конторовича – развитие нефтегазового комплекса России. О новой парадигме развития нефтегазовой геологии: материалы Международной научно-практической конференции. Казань: Ихлас.
  3. Хисамиев, Т. Р., Баширов, И. Р., Мухаметшин, В. Ш. и др. (2021). Результаты оптимизации системы разработки и повышения эффективности выработки запасов карбонатных отложений турнейского яруса Четырманского месторождения. SOCAR Proceedings, SI2, 131-142.
  4. Рабаев, Р. У., Чибисов, А. В., Котенев, А. Ю. и др. (2021). Математическое моделирование растворения карбонатных коллекторов и прогнозирование эффективности регулируемой солянокислотного воздействия. SOCAR Proceedings, 2, 40-46.
  5. Конторович, А. Э., Эдер, Л. В. (2020). Новая парадигма стратегии развития сырьевой базы нефтедобывающей промышленности Российской Федерации. Минеральные ресурсы России. Экономика и управление, 5, 8-17.
  6. Грищенко, В. А., Позднякова, Т. В., Мухамадиев, Б. М. и др. (2021). Повышение эффективности разработки залежей нефти в карбонатных коллекторах на примере турнейского яруса. SOCAR Proceedings, SI2, 238-247.
  7. Moid, F., Rodoplu, R., Nutaifi, A. M., Kayumov, R. (2020, January). Acid stimulation improvement with the use of new particulate base diverter to improve zonal coverage in HPHT carbonate reservoirs. IPTC-20154-MS. In: International Petroleum Technology Conference. Society of Petroleum Engineers.
  8. Грищенко, В. А., Рабаев, Р. У., Асылгареев, И. Н. и др. (2021). Методический подход к определению оптимальных геолого-технологических характеристик при планировании ГРП на многопластовых объектах. SOCAR Proceedings, SI2, 182-191.
  9. Ghommem M., Zhao W., Dyer S., et al. (2015). Carbonate acidizing: modeling, analysis, and characterization of wormhole formation and propagation. Journal of Petroleum Science and Engineering, 131, 18-33.
  10. Al-Rekabi, M. A., Aktebanee, A., Al-Ghaffari, A. S., Saleem, T. (2020, January). Carbonate matrix acidizing efficiency from acidizing induced skin point of view: case study in Majnoon oilfield. IPTC-20006-MS. In: International Petroleum Technology Conference. Society of Petroleum Engineers.
  11. Krivoshchekov, S. N., Vyatkin, K. A., Ravelev, K. A., Kochnev, A. A. (2020). Influence of geological and technological parameters on the effectiveness of hydrochloric acid treatment of carbonate reservoirs. International Journal of Engineering, IJE TRANSACTIONS A: Basics, 33(10), 2113-2119.
  12. Якупов, Р. Ф., Хакимзянов, И. Н., Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2021). Использование гидродинамической модели при создании обратного конуса нефти в условиях водонефтяных зон. SOCAR Proceedings, 2, 54-61.
  13. Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2020). О снижении уровня неопределенности при управлении заводнением залежей с трудноизвлекаемыми запасами. Известия ТПУ. Инжиниринг георесурсов, 331(5), 140-146.
  14. Шмаль, Г. И. (2017). Нефтегазовый комплекс в условиях геополитических и экономических вызовов: проблемы и пути решения. Нефтяное хозяйство, 5, 8-11.
  15. Ridner, D., Frick, T., Zhu, D., et al. (2020). Influence of transport conditions on optimal injection rate for acid jetting in carbonate Reservoirs. SPE Production & Operations, 35(1), 137-146.
  16. Дмитриевский, А. Н. (2017). Ресурсно-инновационная стратегия развития экономики России. Нефтяное хозяйство, 5, 6-7. 
  17. Мухаметшин, В. В. (2020). Повышение эффективности управления объектами добычи нефти с использованием метода аналогий. SOCAR Proceedings, 4, 42-50.
  18. Рогачев, М. К., Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2019). Повышение эффективности использования ресурсной базы жидких углеводородов в юрских отложениях Западной Сибири. Записки Горного института, 240, 711-715.
  19. Мухаметшин, В. В., Бахтизин, Р. Н., Кулешова, Л. С. и др. (2021). Скрининг и оценка условий эффективного применения методов увеличения нефтеотдачи высокообводненных залежей с трудноизвлекаемыми запасами. SOCAR Proceedings, SI2, 48-56.
  20. Vishnyakov, V. V., Suleimanov, B. A., Salmanov, A. V., Zeynalov, E. B. (2019). Primer on enhanced oil recovery. Gulf Professional Publishing.
  21. Suleimanov, B. A., Veliyev, E. F., Naghiyeva, N. V. (2020). Preformed particle gels for enhanced oil recovery. International Journal of Modern Physics B, 34(28), 2050260.
  22. Мухаметшин, В. Ш., Хакимзянов, И. Н., Бахтизин, Р. Н., Кулешова, Л. С. (2021). Дифференциация и группирование сложнопостроенных залежей нефти в карбонатных коллекторах в решении задач управления разработкой. SOCAR Proceedings, SI1, 88-97.
  23. Мухаметшин, В. Ш., Кулешова, Л. С., Сафиуллина, А. Р. (2021). Группирование и выделение залежей нефти в карбонатных коллекторах по продуктивности на стадии проведения геолого-разведочных работ. Известия ТПУ. Инжиниринг георесурсов, 332(12), 43-51.
  24. Грищенко, В. А., Асылгареев, И. Н., Бахтизин, Р. Н. и др. (2021). Методический подход к мониторингу эффективности использования ресурсной базы при разработке нефтяных месторождений. SOCAR Proceedings, SI2, 229-237.
  25. Abbasi, J., Ghaedi, M., Riazi, M. (2018). A new numerical approach for investigation of the effects of dynamic capillary pressure in imbibition process. Journal of Petroleum Science and Engineering, 162, 44–54.
  26. Yonggang, D., Ting, L., Mingqiang, W., et al. (2015). Buckley-Leverett analysis for transient two-phase flow in fractal porous medium. CMES, 109–110(6), 481–504.
  27. Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2019). Обоснование систем заводнения низкопродуктивных залежей нефти в условиях ограниченного объема информации. SOCAR Procеedings, 2, 16–22.
  28. Civan, F. (2007). Reservoir formation damage: fundamentals, modeling, assessment and mitigation. Amsterdam: Elsevier, Gulf Professional Publication.
  29. Рогачев, М. К., Мухаметшин, В. В. (2018). Контроль и регулирование процесса солянокислотного воздействия на призабойную зону скважин по геолого-промысловым данным. Записки Горного института, 231, 275-280.
  30. Шахвердиев, А. Х. (2014). Еще раз о нефтеотдаче. Нефтяное хозяйство, 1, 44-50.
  31. Shakhverdiev, A. Kh., Shestopalov, Yu. V. (2019). Qualitative analysis of quadratic polynomial dynamical systems associated with the modeling and monitoring of oil fields. Lobachevskii Journal of Mathematics, 40(10), 1695–1710.
  32. Suleimanov, B. A., Ismailov, F. S., Dyshin, O. A., Veliyev, E. F. (2016). Selection methodology for screening evaluation of EOR methods. Petroleum Science and Technology, 34(10), 961-970.
  33. Сулейманов, Б. А. (2022). Теория и практика увеличения нефтеотдачи пластов. Москва-Ижевск: ИКИ.
  34. Хайрединов, Н. Ш., Попов, А. М., Мухаметшин, В. Ш. (1992). Повышение эффективности заводнения низкопродуктивных залежей нефти в карбонатных коллекторах. Нефтяное хозяйство, 9, 18-20.
  35. Грищенко, В. А., Гареев, Р. Р., Циклис, И. М. и др. (2021). Расширение круга льготируемых объектов, содержащих трудноизвлекаемые запасы нефти. SOCAR Proceedings, SI2, 8-18.
  36. Шахвердиев, А. Х. (2019). Системная оптимизация нестационарного заводнения с целью повышения нефтеотдачи пластов. Нефтяное хозяйство, 1, 44-49.
  37. Hall-Thompson, B., Ernesto, A. R., Abdulrahman, N., Alsuhaimi, A. (2020, January). Acid stimulation-best practices for design, selection and testing of acid recipes in low permeability carbonate reservoirs. IPTC-19690-MS. In: International Petroleum Technology Conference. Society of Petroleum Engineers.
  38. Ковалев, А. А., Михайлов, Н. Н., Сергеева, Е. В. (2017). Физические основы извлечения углеводородов из продуктивного пласта с разной по свойствам нефтью. Нефтепромысловое дело, 2, 13-18.
  39. Trushin, Y., Aleshchenko, A., Danilin, K., et al. (2019). Complex approach to the design of acid treatment of carbonate reservoirs. SPE-196977-MS. In: SPE Russian Petroleum Technology Conference. Society of Petroleum Engineers.
  40. Santos, R. M., Chiang, Y. W., Elsen, J., Van Gerven, T. (2014). Distinguishing between carbonate and non-carbonate precipitates from the carbonation of calcium-containing organic acid leachates. Hydrometallurgy, 147, 90-94.
  41. Закиров, С. Н., Индрупский, И. М., Закиров, Э. С. и др. (2009). Новые принципы и технологии разработки месторождений нефти и газа. Часть 2. Москва-Ижевск: ИКИ.
  42. Aidagulov, G., Gwaba, D., Kayumov, R., et al. (2019, March). Effects of pre-existing fractures on carbonate matrix stimulation studied by large-scale radial acidizing experiments. SPE-195153-MS. In: SPE Middle East Oil and Gas Show and Conference. Society of Petroleum Engineers.
  43. Abdrazakov, D., Ziauddin, M., Vernigora, D., et al. (2019, March). Integration of latest laboratory, software and retarded acid technologies to increase efficiency of acid treatments in carbonates: case studies from Central Asia. IPTC-19546-MS. In: International Petroleum Technology Conference. Society of Petroleum Engineers.
  44. Mukhametshin, V. Sh., Tyncherov, K. T., Rakhimov, N. R. (2021). Geological and statistical modeling of oil recovery of carbonate formations. Journal of Physics: Conference Series, 1753, 1-7.
  45. Mukhametshin, V. Sh. (2020). Rationale for the production of hard-to-recover deposits in carbonate reservoirs. IOP: Earth and Environmental Science, 579, 1-5. 46. Mukhametshin, V. Sh. (2021). Calculation and forecast of current and final oil recovery from wells during depletion. Journal of Physics: Conference Series, 2032, 1-11.
  46. Soloviev, N. N., Mukhametshin, V. Sh., Safiullina, A. R. (2020). Developing the efficiency of low-productivity oil deposits via internal flooding. IOP Conference Series: Materials Science and Engineering, 952, 012064.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400914

E-mail: vv@of.ugntu.ru


О. V. Savenok1, N. H. Jarikova1, A. Y. Verisokin2, M. Xadid3, İ. N. Morozova2

1Sankt-Peterburq Mədən Universiteti, Sankt-Peterburq, Rusiya; 2Şimali Qafqaz Federal Universiteti, Stavropol, Rusiya; 3Əl-Baas Universiteti, Dəməşq, Suriya

Çoxdibli üfüqi quyuların tikintisi yolu ilə neft-qaz-kondensat yatağının çətinçıxarılabilən ehtiyatlarının işlənmə səmərəliliyinin artırılması


Bu günə qədər Rusiyanın əhəmiyyətli sayda yataqları çətinçıxarılabilən karbohidrogen ehtiyatlarına malikdir. Ölkəmizdəki ÇÇKE balansda olan neft və qaz ehtiyatlarının 65 %-dən çoxunu (və ya 12 milyard ton) təşkil edir (A + B + C1 kateqoriyalarına görə). Çətinçıxarılabilən ehtiyatların uğurla mənimsənilməsi üçün texniki və texnoloji potensialı inkişaf etdirmək lazımdır, çünki Rusiya Federasiyasının bu günkü texnoloji bazası artan tələbata kifayət qədər cavab vermir. Sənaye kəşfiyyat, qazma və neft hasilatının artırılması baxımından yeni yanaşma və həllərin işlənməsini tələb edir. Texnologiyaların inkişafı yeni bölgələrdə unikal yataqların mənimsənilməsinə başlamağa imkan verəcəkdir. Buna görə çətinçıxarılabilən və aşağı səmərəli karbohidrogen ehtiyatlarının işlənməyə cəlb olunmasına imkan verəcək yeni effektiv texnoloji həllərin hazırlanması və tətbiqi vəzifəsi bu gün aktualdır. Çətinçıxarılabilən ehtiyatların işlənməsinin səmərəliliyini artıra biləcək qabaqcıl texnoloji həllərdən biri, səmərəliliyi tək lüləli quyularla müqayisədə daha böyük süzülmə səthi və böyük drenaj həcmi ilə əlaqəli olan çox lüləli üfüqi quyuların qazılmasıdır. Bu, debitlərin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına imkan verəcəkdir.

Açar sözlər: çətinçıxarılabilən ehtiyatlar; işləmənin stimulyasiyası; aşağı keçiricikli kollektorların işlənməsi; çox lüləli quyular; çoxdibli quyular; yan üfüqü lülənin optimal uzunluğu; Fishbone quyu.

Bu günə qədər Rusiyanın əhəmiyyətli sayda yataqları çətinçıxarılabilən karbohidrogen ehtiyatlarına malikdir. Ölkəmizdəki ÇÇKE balansda olan neft və qaz ehtiyatlarının 65 %-dən çoxunu (və ya 12 milyard ton) təşkil edir (A + B + C1 kateqoriyalarına görə). Çətinçıxarılabilən ehtiyatların uğurla mənimsənilməsi üçün texniki və texnoloji potensialı inkişaf etdirmək lazımdır, çünki Rusiya Federasiyasının bu günkü texnoloji bazası artan tələbata kifayət qədər cavab vermir. Sənaye kəşfiyyat, qazma və neft hasilatının artırılması baxımından yeni yanaşma və həllərin işlənməsini tələb edir. Texnologiyaların inkişafı yeni bölgələrdə unikal yataqların mənimsənilməsinə başlamağa imkan verəcəkdir. Buna görə çətinçıxarılabilən və aşağı səmərəli karbohidrogen ehtiyatlarının işlənməyə cəlb olunmasına imkan verəcək yeni effektiv texnoloji həllərin hazırlanması və tətbiqi vəzifəsi bu gün aktualdır. Çətinçıxarılabilən ehtiyatların işlənməsinin səmərəliliyini artıra biləcək qabaqcıl texnoloji həllərdən biri, səmərəliliyi tək lüləli quyularla müqayisədə daha böyük süzülmə səthi və böyük drenaj həcmi ilə əlaqəli olan çox lüləli üfüqi quyuların qazılmasıdır. Bu, debitlərin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına imkan verəcəkdir.

Açar sözlər: çətinçıxarılabilən ehtiyatlar; işləmənin stimulyasiyası; aşağı keçiricikli kollektorların işlənməsi; çox lüləli quyular; çoxdibli quyular; yan üfüqü lülənin optimal uzunluğu; Fishbone quyu.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Шевелев, Е. И. (2016). Выделение перспективных участков в петриковских отложениях Давыдовского месторождения Припятского прогиба с целью бурения скважин и вовлечения в разработку трудноизвлекаемых запасов. Записки Горного института, 218, 191-197.
  2. Искрицкая, Н. И., Макаревич, В. Н., Щепочкина, А. А. (2016). Изменение структуры трудноизвлекаемых запасов нефти в связи с переходом на новую классификацию. Нефтегазовая геология. Теория и практика, 11(4).
  3. Катышева, Е. Г. (2017). Вопросы эффективности налоговых льгот при разработке трудноизвлекаемых запасов. Международный научно-исследовательский журнал, 05(59), 29-31.
  4. Олейник, Е. В., Оксенойд, Е. Е. (2020). К принятию новой методики подсчёта запасов нефти в отложениях баженовской толщи Западной Сибири. Недропользование XXI век, 2а(85), 92-101.
  5. Айдашов, Н. Ф., Виноградова, А. А., Левочкин, В. В. (2010). Эффективность разработки нефтяных оторочек c применением гидродинамического моделирования на примере Новопортовского месторождения. Нефтяное хозяйство, 12, 39-41.
  6. Нвизуг-Би Лейи Клюверт. (2018). Анализ методов разработки месторождений высоковязких нефтей и природных битумов. Наука. Техника. Технологии, 1, 168-189.
  7. Мостовой, В. А. (2020). Оценка экономической эффективности применения телесистемы «Geolink» на Дулисьминском нефтегазоконденсатном месторождении. Булатовские чтения-2020, 3, 226-234.
  8. Ушаков, А. С., Левкович, С. В., Самойлов, А. С. (2009). Анализ эффективности строительства первых боковых стволов с горизонтальными ответвлениями на месторождениях ОАО «Сургутнефтегаз». Территория «Нефтегаз», 12, 58-62.
  9. Мухаметшина, Р. Ю., Еличев, В. А., Гусманов, А. А. и др. (2005). Обоснование длины проектных горизонтальных скважин с учётом опыта эксплуатации существующих скважин на примере Энтельской площади Мамонтовского месторождения. Нефтегазовое дело, 3, 179-184.
  10. Рожков, А. Е. (2018). Расчёт продуктивности многозабойной горизонтальной скважины с боковыми горизонтальными стволами. Научный форум. Сибирь, 4(2), 17-18.
  11. Карпушова, Ю. Е. (2021, Январь). Анализ технологии бурения многозабой-ных скважин на примере Ванкорского месторождения. Материалы XII международной научно-практической конференции
    «Фундаментальные и прикладные научные исследования: актуальные вопросы, достижения и инновации». Пенза: Издательство «Наука и Просвещение».
  12. Насыбуллин, А. В., Войкин, В. Ф. (2015). Дебит многозабойной горизонтальной скважины в пяти- и семиточечном элементах. Нефтяная провинция, 3(3), 65-75.
  13. Фокеева, Л. Х. (2006). Определение оптимальной траектории и длин стволов многоствольных горизонтальных скважин с учётом особенностей коллектора. Нефтегазовое дело, 2.
  14. Зарипов, Р. Р., Морозов, Ю. Т., Мухаметшин, А. А. (2012). Обоснование и разработка нового оборудования для забуривания дополнительных стволов многоствольных скважин. Записки Горного института, 195, 53-56.
  15. Двойников, М. В., Колев, Ж. М., Водорезов, Д. Д., Ошибков, А. В. (2014). Модель работы многозабойной скважины с различными типами конструкции забоев при стационарном режиме. Нефтяное хозяйство, 11, 130-133. 
  16. Двойников, М. В. (2018). Проектирование траектории скважин для эффективного бурения роторными управляемыми системами. Записки Горного института, 231, 254-262.
  17. Круглов, Д. С., Телков, В. П. (2018). Оценка релевантности методик расчёта дебита горизонтальной скважины с многозонным гидравлическим разрывом пласта при помощи гидродинамического моделирования. Булатовские чтения-2018, 2(1), 200-206.
  18. Мостовой, В. А., Савенок, О. В. (2019). Технология бурения горизонтальных скважин с помощью телесистемы на Северо-Уренгойском нефтегазоконденсатном месторождении. Наука, техника, технологии, 1, 316-333.
  19. Исмайлов, Ф. С., Велиев, М. Н. (2011). Приток жидкости к горизонтальным и многозабойным скважинам в трёхмерной области. Нефтепромысловое дело, 9, 13-18.
  20. Кашапов, Л. Э., Тараканов, А. К. (2018). Подбор оптимальной длины горизонтальной скважины с помощью статистического моделирования на основе показателей разработки. Булатовские чтения-2018, 2(1), 186-193.
  21. Лушпеев, В. А., Кочетков, Л. М., Бастриков, С. Н. (2016). Способ определения дебитов стволов многоствольных скважин. Территория «Нефтегаз», 5, 56-61.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400915

E-mail: irina.morozova.ncfu@mail.ru


Nquyen Tiyen Xunq, Nquyen Min Xoa, Vu Xonq Zıonq

Hanoy Mədən və Geologiya Universiteti, Hanoy, Vyetnam

Süni neyron şəbəkəsindən istifadə edərək hasilat quyularının debitlərinin proqnozlaşdırılması – HST yatağının nümunəsində


Neft debitinin proqnozlaşdırılması karbohidrogen hasilatı əməliyyatlarının ən vacib aspektidir. Halhazırda, debit proqnozu çox vaxt nəzəri və ya empirik modellərlə qiymətləndirilir. Lakin nəzəri və empirik modellərin məhdudiyyətləri var. Bu tədqiqatda quyuların debitini proqnozlaşdırmaq üçün süni neyron şəbəkəsi (SNŞ) tətbiq olunur. Kıulong hövzəsinin HST yatağındakı altı quyudan toplanan 256 məlumat dəsti nəzərdən keçirilmişdir. Səkkiz neyron və səhvin əks yayılması alqoritmi olan SNŞ modeli ilə əldə edilən proqnozlaşdırılan nəticələr yüksək korrelyasiya əmsalı 0.964 və aşağı orta kvadratik qiyməti günə 32.612 barel olan yüksək proqnozlaşdırmaya nail olmuşdur. Beləliklə, işlənmiş SNŞ modelləri neft yataqlarında debitin proqnozlaşdırılması üçün effektiv vasitə ola bilər.

Açar sözlər: süni neyron şəbəkəsi; səhvin geriyə yayılması alqoritmi; debitin proqnozlaşdırılması; çoxölçülü reqressiya metodu; qazlift.

Neft debitinin proqnozlaşdırılması karbohidrogen hasilatı əməliyyatlarının ən vacib aspektidir. Halhazırda, debit proqnozu çox vaxt nəzəri və ya empirik modellərlə qiymətləndirilir. Lakin nəzəri və empirik modellərin məhdudiyyətləri var. Bu tədqiqatda quyuların debitini proqnozlaşdırmaq üçün süni neyron şəbəkəsi (SNŞ) tətbiq olunur. Kıulong hövzəsinin HST yatağındakı altı quyudan toplanan 256 məlumat dəsti nəzərdən keçirilmişdir. Səkkiz neyron və səhvin əks yayılması alqoritmi olan SNŞ modeli ilə əldə edilən proqnozlaşdırılan nəticələr yüksək korrelyasiya əmsalı 0.964 və aşağı orta kvadratik qiyməti günə 32.612 barel olan yüksək proqnozlaşdırmaya nail olmuşdur. Beləliklə, işlənmiş SNŞ modelləri neft yataqlarında debitin proqnozlaşdırılması üçün effektiv vasitə ola bilər.

Açar sözlər: süni neyron şəbəkəsi; səhvin geriyə yayılması alqoritmi; debitin proqnozlaşdırılması; çoxölçülü reqressiya metodu; qazlift.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Tangren, R. F., Dodge, C. H., Seifert, H. S. (1949). Compressibility effects in two-phase flow. Journal of Applied Physics, 20(7), 637-645.
  2. Gilbert, W. E. (1954). Flowing and gas-lift well performance. API Drilling Production Practice, 13, 126-157.
  3. Achong, I. B. (1961). Revised bean performance formula for lake Maracaibo wells. Shell Internal Report.
  4. Baxendell, P. B. (1958). Producing wells on casing flow-an analysis of flowing pressure gradients. Petroleum Transactions, 213, 202-206.
  5. Ros, N. C. J. (1960). An analysis of critical simultaneous gas/liquid flow through a restriction and its application to flow metering. Applied Scientific Research, 9, 374-389.
  6. Al-Attar, H. H., Abdul-Majeed, G. H. (1988). Revised bean performance equation for East Baghdad oil wells. SPE Production Engineering, 3, 127-131.
  7. Al-Attar, H. H. (2008). Performance of wellhead chokes during subcritical flow of gas condensates. Journal of Petroleum Science and Engineering, 60(3-4), 205-212.
  8. Beiranvand, M. S., Mohammadmoradi, P., Aminshahidy, B., et al. (2012). New multiphase choke correlations for a high flow rate Iranian oil field. Mechanical Sciences, 3(1), 43-47.
  9. Espinoza, R. (2015, September). In digital oil field powered with new empirical equations for oil rate prediction. SPE-176750-MS. In: SPE Middle East Intelligent Oil and Gas Conference and Exhibition. Society of Petroleum Engineers.
  10. Ghorbani, H., Wood, D. A., Moghadasi, J., et al. (2018). Predicting liquid flow-rate performance through wellhead chokes with genetic and solver optimizers: an oil field case study. Journal of Petroleum Exploration and Production Technology, 9(3), 1-19.
  11. Gorjaei, R. G., Songolzadeh, R., Torkaman, M., et al. (2015). A novel PSO-LSSVM model for predicting liquid rate of two-phase flow through wellhead chokes. Journal of Natural Gas Science & Engineering, 24, 228-237.
  12. AlAjmi, M. D., Alarifi, S. A., Mahsoon, A. H. (2015, March). In improving multiphase choke performance prediction and well production test validation using artificial intelligence: a new milestone. SPE-173394-MS. In: SPE Digital Energy Conference and Exhibition. Society of Petroleum Engineers.
  13. Choubineh, A., Ghorbani, H., Wood, D. A., et al. (2017). Improved predictions of wellhead choke liquid critical-flow rates: Modelling based on hybrid neural network training learning-based optimization. Fuel, 207, 547-560.
  14. Khan, M. R., Tariq, Z., Abdulraheem, A. (2018, April). In utilizing state of the art computational intelligence to estimate oil flow rate in artificial lift wells. SPE-192321-MS. In: SPE Kingdom of Saudi Arabia Annual Technical Symposium and Exhibition. Society of Petroleum Engineers.
  15. Barjouei, H.S., Ghorbani, H., Mohamadian, N., Wood, D.A., Davoodi, S., Moghadasi, J., Saberi, H. (2021). Prediction performance advantages of deep machine learning algorithms for two-phase flow rates through wellhead chokes. Journal of Petroleum Exploration and Production Technology, 11, 1233-1261.
  16. Ibrahim, A. F., Al-Dhaif, R., Elkatatny, S., Al Shehri, D. (2021). Applications of artificial intelligence to predict oil rate for high gas-oil ratio and water-cut wells. ACS Omega, 6(30), 19484-19493.
  17. Azim, R. A. (2022). A new correlation for calculating wellhead oil flow rate using artificial neural network. Artificial Intelligence in Geosciences, 3, 1-7.
  18. Somorotin, A. V., Martyushev, D. A., Stepanenko, I. B. (2023) Application of machine learning methods to forecast the rate of horizontal wells. SOCAR Proceedings, SI1, 70-77.
  19. Kaleem, W., Tewari, S., Fogat, M., Martyushev, D. A. (2023) A hybrid machine learning approach based study of production forecasting and factors influencing the multiphase flow through surface chokes. Petroleum, In Press. https://doi.org/10.1016/j.petlm.2023.06.001
  20. Tran, D. T., Le, T. H., Tran, X. Q., et al. (2020). Application of machine learning algorithm to forecast production for fracture basement formation, central arch, Bach Ho field. PetroVietnam Journal, 12, 37-46.
  21. Nguyen, V. H., Le, P. N. (2019). Development of production prediction models for oil and gas wells. PetroVietnam Journal, 8, 14-20.
  22. Tran, D. T., Dinh, D. H, Tran, X. Q., et al. (2019) Research on applied logistic growth model to forecast production for Lower Miocene, Bach Ho field. PetroVietnam Journal, 9, 16-22.
  23. Marfo, S. A., Kporxah, C. (2020). Predicting oil production flow rate using artificial neural network and decline curve analytical methods. In: Proceedings of 6th UMaT Biennial International Mining and Mineral Conference. Tarkwa, Ghana.
  24. Tripathy, S. S., Saxena, R. K., Gupta, P. K. (2013). Comparison of statistical methods for outlier detection in proficiency testing data on analysis of lead in aqueous solution. American Journal of Theoretical and Applied Statistics, 2(6), 233-242.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400916

E-mail: nguyenminhhoa@humg.edu.vn


M. Ə. Rəsulov, Q. İ. Calalov

Neft və Qaz İnstitutu, Azərbaycan Elm və Təhsil Nazirliyi, Bakı, Azərbaycan

Deformasiya olunan yataqlarda kütlə-istilik mübadiləsi prosesinin kəsilən funksiyalar sinfində ədədi həll üsulu


Karbohidrogen ehtiyatlarının mövcudluğunu təmin edən çoxsaylı səbəblər, həmçinin onların əmələ gəlmə və çıxarılması ilə bağlı baş verən proseslərin mürəkkəbliyi işlənilmə üsullarının rasional olaraq seçilməsi və yaradılmasında kompleks elmi yanaşmaların zəruriliyini önə çəkir. Bu tədqiqatların ən vacib istiqaməti məsaməli mühitdə çoxfazlı fluidin süzülməsi şəraitində layda təzyiq və temperatur dəyişmələrini nəzərə almaqla karbohidrogenlərin kütlə mübadiləsini və fazalararası keçid mexanizmlərinin öyrənilməsindən ibarətdir. Fiziki və riyazi modelləşmə üzrə aparılan fundamental tədqiqatlar ilə müxtəlif səciyyəli termobarik səraitə malik karbohidrogen yataqlarında qaz-maye sistemlərinin hərəkəti zamanı yaranan temperatur anomaliyalarının bütün xüsusiyyətlərinin tamliqla işlənilmə göstəricilərinin proqnozunun təyini zamanı nəzərə alınması vacib və mühüm əhəmiyyətə malikdir. Məqalə bu qəbildən olan işlənilmə məsələsinin həllinə həsr olunduğundan mühüm aktuallıq kəsb edir. Məqalədə yuxarıda qeyd edilənləri nəzərə almaqla, sadəlik üçün, kollektoru deformasiya olunan neft layının işlənilməsi prosesində yaranan temperatur anomaliyalarının termohidrodinamiki sahələrin paylanmasına təsiri prossesinin hidrodinamik modeli öyrənilmişdir. Prossesin fiziki xassələrini düzgün əks etdirən ədədi həll alqoritmi təklif edilmiş və proqram təminatı yaradılaraq çoxsaylı riyazi eksperimentlər aparılmışdır.

Açar sözlər: kütlə-istilik ötürmə; deformasiya olunan kollektor; zəif həll; kəsilmiş funksiyalar sinfində sonlu fərqlər.

Karbohidrogen ehtiyatlarının mövcudluğunu təmin edən çoxsaylı səbəblər, həmçinin onların əmələ gəlmə və çıxarılması ilə bağlı baş verən proseslərin mürəkkəbliyi işlənilmə üsullarının rasional olaraq seçilməsi və yaradılmasında kompleks elmi yanaşmaların zəruriliyini önə çəkir. Bu tədqiqatların ən vacib istiqaməti məsaməli mühitdə çoxfazlı fluidin süzülməsi şəraitində layda təzyiq və temperatur dəyişmələrini nəzərə almaqla karbohidrogenlərin kütlə mübadiləsini və fazalararası keçid mexanizmlərinin öyrənilməsindən ibarətdir. Fiziki və riyazi modelləşmə üzrə aparılan fundamental tədqiqatlar ilə müxtəlif səciyyəli termobarik səraitə malik karbohidrogen yataqlarında qaz-maye sistemlərinin hərəkəti zamanı yaranan temperatur anomaliyalarının bütün xüsusiyyətlərinin tamliqla işlənilmə göstəricilərinin proqnozunun təyini zamanı nəzərə alınması vacib və mühüm əhəmiyyətə malikdir. Məqalə bu qəbildən olan işlənilmə məsələsinin həllinə həsr olunduğundan mühüm aktuallıq kəsb edir. Məqalədə yuxarıda qeyd edilənləri nəzərə almaqla, sadəlik üçün, kollektoru deformasiya olunan neft layının işlənilməsi prosesində yaranan temperatur anomaliyalarının termohidrodinamiki sahələrin paylanmasına təsiri prossesinin hidrodinamik modeli öyrənilmişdir. Prossesin fiziki xassələrini düzgün əks etdirən ədədi həll alqoritmi təklif edilmiş və proqram təminatı yaradılaraq çoxsaylı riyazi eksperimentlər aparılmışdır.

Açar sözlər: kütlə-istilik ötürmə; deformasiya olunan kollektor; zəif həll; kəsilmiş funksiyalar sinfində sonlu fərqlər.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Aziz, H., Settari, E. (1982). Mathematical modeling of reservoir systems. Moscow: Nedra.
  2. Abasov, M. T., Azimov, E. Kh., Kuliev, A. M. (1993). Hydro thermodynamic studies of wells in deep-seated fields. Baku: Azerbaijan State Publishing House.
  3. Calalov, G. I., Ibrahimov, T. M., Aliyev, A. A., Gorshkova, E. V. (2018). Modelling and investigation of filtration processes in deep oil and gas fields. Baku: Elm and Takhsil.
  4. Karachinsky, V. E. (1975). Methods of geothermodynamics of gas and oil deposits. Moscow: Nedra.
  5. Abasov, M. T., Rasulov, M. A., Ibrahimov, T. M., Ragimova, T. A. (1991). On a method of solving the cauchy problem for a first order nonlinear equation of hyperbolic type with a smooth initial condition. Transactions of the USSR Academy of Sciences, 43(1), 150-153,
  6. Rasulov, M. A. (2011). Conservation laws in the class of discontinuous functions. Ankara, Turkey: Seçkin Publishing House.
  7. Barenblatt, G. I., Vishik, M. I. (1956). On the finite speed of propagation in non-stationary filtering problems. Journal of Applied Mathematics and Mechanics, 20(Z), 411-417.
  8. Samarskii, A. A., Galaktionov, V. A., Kurdyumov, S. R., Mikhailov, A. P. (1987). Blow-up in quasi-linear parabolic equations. Moscow: Nauka.
  9. Chekalyuk, E. B., (1965). Thermodynamics oil and gas of the deposits. Moscow: Nedra.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400917

E-mail: mresulov@gmail.com


A. A. Maxmutov1, R. U. Rabayev1, M. O. Abdulla Neyzer2, Ş. X. Sultanov1

1Ufa Dövlət Neft Texniki Universiteti, Ufa, Rusiya; 2Yəmən Neft və Minerallar İnvestisiya Şirkəti, Sanaa, Yəmən

Yüksək özlülüklü neft süxurları laylarına karbon qazının vurulmasının əsaslandırılması


Məqalədə kompozisiya hidrodinamik modelinin istifadəsi ilə, CO2-nin geyri-bircinsli məhsuldar laylarına vurulması zamanı neftvermə prosesləri tədqiq edilmişdir. GHDM hesablamaları, lay şəraitində karbon dioksid vurulduqda neft və qazın qarşılıqlı həllinin baş verməsini göstərmişdir. Neftin sıxışdırılması zamanı neftin qaza və qazın neftə qismən kütləvi ötürülməsi baş verəcəkdir. İstismar effekti neftin özlülüyünün azalması, örtük əmsalının artması (su-neft fazasının axıcılığının azalması) və sıxışdırılma əmsalı (səthi gərilmənin azalması) ilə əldə ediləcəkdir. Bu effekt 8.5 ton əlavə hasil olunan neft təşkil edəcək.

Açar sözlər: məsaməlik; hüdud səthi gərilmə; geoloji hidrodinamik modeli; karbon qazı.

Məqalədə kompozisiya hidrodinamik modelinin istifadəsi ilə, CO2-nin geyri-bircinsli məhsuldar laylarına vurulması zamanı neftvermə prosesləri tədqiq edilmişdir. GHDM hesablamaları, lay şəraitində karbon dioksid vurulduqda neft və qazın qarşılıqlı həllinin baş verməsini göstərmişdir. Neftin sıxışdırılması zamanı neftin qaza və qazın neftə qismən kütləvi ötürülməsi baş verəcəkdir. İstismar effekti neftin özlülüyünün azalması, örtük əmsalının artması (su-neft fazasının axıcılığının azalması) və sıxışdırılma əmsalı (səthi gərilmənin azalması) ilə əldə ediləcəkdir. Bu effekt 8.5 ton əlavə hasil olunan neft təşkil edəcək.

Açar sözlər: məsaməlik; hüdud səthi gərilmə; geoloji hidrodinamik modeli; karbon qazı.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Khisamutdinov, N. I., Gilmanova, R. Kh., Makhmutov, A. A., et al. (2017). Study of the efficiency of oil extraction from carbonate reservoirs. Geology, Geophysics and Development of Oil and Gas Fields, 5, 31-36.
  2. Khisamutdinov, N. I., Gilmanova, R. Kh., Makhmutov, A. A., et al. (2018). Some methods for extracting viscous oil from carbonate reservoirs. Geology, Geophysics and Development of Oil and Gas Fields, 4, 28-31.
  3. Khisamutdinov, N. I., Makhmutov, A. A., Shchekaturova, I. Sh., et al. (2019). Experience in the industrial use of carbon dioxide to intensify oil displacement in reservoir conditions. Oilfield Engineering, 4, 31-35.
  4. Gilmanova, R. Kh., Makhmutov, A. A., Kornev, E. V., Vafin, T. R. (2020). Using the methodology for constructing a permeability cube taking into account the heterogeneity of formations in oil fields of the Ural-Volga region. Oil Province, 4(24), 72-89.
  5. Bakirov, I. I., Makhmutov, A. A., Minnullin, A. G., et al. (2017). Experience in modeling the oil saturation cube in formations with heterogeneous filtration and reservoir properties at a late stage of development. Geology, Geophysics and Development of Oil and Gas Fields, 12, 69-70.
  6. Chudinova, D. Y., Urakov, D. S., Sultanov, Sh. Kh., et al. (2021). Improvement of oil recovery factor from geological perspectives. SOCAR Proceedings, 2, 17- 25.
  7. Urakov, D. S., Rahman, S. S., Tyson, S., et al. (2021). Conceptualizing a dual porosity occurrence in sandstones by utilizing various laboratory methods. SOCAR Proceedings, 2, 8-16.
  8. Mukhametshin, V. Sh., Andreev, V. E., Dubinsky, G. S., Sultanov, Sh. Kh. (2016). Using the principles of systemic geological and technological forecasting in substantiating methods of influencing the formation. SOCAR Proceedings, 3, 45-51.
  9. tNavigator Manual - «Complete solution for reservoir engineer and geologist. Review of modules».
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400918

E-mail: ssultanov@mail.ru


R. U. Rabayev, A. P. Çijov, R. R. Qazizov, A. V. Çibisov, A. U. Abusal Yusef

Ufa Dövlət Neft Texniki Universiteti, Ufa, Rusiya

Xəzər dənizində mürəkkəb terrigen kollektor şəraitində özlü-elastik tərkiblərin mədən sınaqlarının nəticələrinin təhlili


Məqalədə Xəzər yataqlarında neft hasilatının səmərəliliyini artırmaq üçün özlü-elastik sistemlərin istifadəsi təhlil edilir. Mürəkkəb qurulmuş terrigen kollektorlarında polimer şulaşdırma texnologiyalarının tətbiqi ilə bağlı təcrübə mədən işlərinin nəticələrinin tədqiqi təcrübə sahəsində istifadə olunan sistemlərin bir sıra çatışmazlıqlarını göstərmişdir. Xüsusilə, istifadə olunan polimer kompozisiyalarının vaxtından əvvəl dağılması və çıxarılan məhsulların sonradan kəskin sulaşması aşkar edilmişdir. Tədqiqat 2014-cü ilin noyabrından 2021-ci ilin oktyabrına qədər texnoloji sınaqları əhatə etmişdir. Tədqiqat nəticələrinə görə polimer materialının çıxarılması dinamikasının pisləşməsi müəyyən edilmişdir, əlavə olaraq tədqiqat termobarik və lay şəraitinin polimerin əmələ gəlməsi prosesinə və sonrakı xüsusiyyətlərinə yüksək təsirini aşkar etmişdir. Tədqiqatın nəticələrinə görə, polimer materialının kənarlaşdırılmasının pisləşməsi dinamikasının olması müəyyən edilmişdir, bundan əlavə, termobarik və lay şəraitinin polimerin əmələ gəlməsi prosesinə və onun sonrakı xüsusiyyətlərinə yüksək təsirini aşkar edilmişdir. Təsvir olunan problemin klassik həlli daha yüksək özlülük göstəriciləri olan kompozisiyaların istifadəsidir, lakin, lay mayesinin istifadəsi ilə aparılan laboratoriya təcrübələri, lay şəraitinə yaxın olan şəraiti qoruyarkən istifadə olunan kompozisiyaların xüsusiyyətlərində aşağı düşməsini göstərmişdir. Tədqiqatın nəticələrinə əsasən problemin sistemli həllinə əsaslanan yanaşma təklif edilmişdir, kompozisiyaların lay flüidlərinə reaksiyasına dair eksperimental məlumatlar, o cümlədən təsir prosesində neftin çıxarılması prosesinə nəzarət və tənzimləmə elementləri, vurulan polimer məhlullarının həcmindəki dəyişikliklər nəzərə alınmaqla mövcud reagentlər xətti modernləşdirilmişdir.

Açar sözlər: su təzahürü; sistemli yanaşma; özlü-elastik sistemləri; neftin çıxarılması.

Məqalədə Xəzər yataqlarında neft hasilatının səmərəliliyini artırmaq üçün özlü-elastik sistemlərin istifadəsi təhlil edilir. Mürəkkəb qurulmuş terrigen kollektorlarında polimer şulaşdırma texnologiyalarının tətbiqi ilə bağlı təcrübə mədən işlərinin nəticələrinin tədqiqi təcrübə sahəsində istifadə olunan sistemlərin bir sıra çatışmazlıqlarını göstərmişdir. Xüsusilə, istifadə olunan polimer kompozisiyalarının vaxtından əvvəl dağılması və çıxarılan məhsulların sonradan kəskin sulaşması aşkar edilmişdir. Tədqiqat 2014-cü ilin noyabrından 2021-ci ilin oktyabrına qədər texnoloji sınaqları əhatə etmişdir. Tədqiqat nəticələrinə görə polimer materialının çıxarılması dinamikasının pisləşməsi müəyyən edilmişdir, əlavə olaraq tədqiqat termobarik və lay şəraitinin polimerin əmələ gəlməsi prosesinə və sonrakı xüsusiyyətlərinə yüksək təsirini aşkar etmişdir. Tədqiqatın nəticələrinə görə, polimer materialının kənarlaşdırılmasının pisləşməsi dinamikasının olması müəyyən edilmişdir, bundan əlavə, termobarik və lay şəraitinin polimerin əmələ gəlməsi prosesinə və onun sonrakı xüsusiyyətlərinə yüksək təsirini aşkar edilmişdir. Təsvir olunan problemin klassik həlli daha yüksək özlülük göstəriciləri olan kompozisiyaların istifadəsidir, lakin, lay mayesinin istifadəsi ilə aparılan laboratoriya təcrübələri, lay şəraitinə yaxın olan şəraiti qoruyarkən istifadə olunan kompozisiyaların xüsusiyyətlərində aşağı düşməsini göstərmişdir. Tədqiqatın nəticələrinə əsasən problemin sistemli həllinə əsaslanan yanaşma təklif edilmişdir, kompozisiyaların lay flüidlərinə reaksiyasına dair eksperimental məlumatlar, o cümlədən təsir prosesində neftin çıxarılması prosesinə nəzarət və tənzimləmə elementləri, vurulan polimer məhlullarının həcmindəki dəyişikliklər nəzərə alınmaqla mövcud reagentlər xətti modernləşdirilmişdir.

Açar sözlər: su təzahürü; sistemli yanaşma; özlü-elastik sistemləri; neftin çıxarılması.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Chizhov, A. P., Doskazieva, G. Sh., Andreev, V. E., et al. (2021). Factors affecting the stability of polymers under flooding conditions at vostochny Moldabek field. Problems of Gathering, Treatment and Transportation of Oil and Oil Products, 6(134), 52-69.
  2. (2010). Proekt razrabotki mestorozhdeniya Zaburun'E. Atyrau: Otchet TOO «Kaspian Ehnerdzhi ReserCH». Manichand, R. N., Serajt, R. S. (2014). Field vs. laboratory polymer-retention values for a polymer flood in the
  3. Tambaredjo field. SPE Reservoir Evaluation & Engineering, 17(03), 314–325.
  4. Algharaib, M., Alajmi, A., Gharbi, R. (2011, May). Investigation of polymer flood performance in high salinity oil reservoirs. SPE-149133-MS. In: SPE/DGS Saudi Arabia Section Technical Symposium and Exhibition, Al-Khobar, Saudi Arabia. Society of Petroleum Engineers.
  5. Farouq Ali, S. M., Thomas, S. (1989, September). The promise and problems of enhanced oil recovery methods. PETSOC-SS-89-26. In: Technical Meeting / Petroleum Conference of The South Saskatchewan Section. Society of Petroleum Engineers.
  6. Delamaide, E., Tabary, R., Rousseau, D. (2014, March). Chemical EOR in low permeability reservoirs. SPE-169673-MS. In: SPE EOR Conference at Oil and Gas West Asia, Muscat, Oman. Society of Petroleum Engineers.
  7. Stoll, U. M., Shureki, Kh., Finol, Dzh., et al. (2011). Potok shchelochej / poverkhnostno-aktivnykh veshchestv / polimerov: iz laboratorii v pole.
  8. Tovar, F. D., Barrufet, M. A., Schechter, D. S. (2014, April). Long term stability of acrylamide based polymers during chemically assisted CO2 WAG EOR. SPE-169053-MS. In: SPE Improved Oil Recovery Symposium, Tulsa, Oklahoma, USA. Society of Petroleum Engineers.
  9. Yerramilli, S. S., Zitha, P. L., Yerramilli, R. C. (2013, June). Novel insight into polymer injectivity for polymer flooding. SPE-165195-MS. In: SPE European Formation Damage Conference & Exhibition, Noordwijk, The Netherlands. Society of Petroleum Engineers.
  10. Zekhner, M., Clemens, T., Suri, A., Sharma, M. M. (2014, April). Simulation of Polymer injection under fracturing conditions - a field pilot in the Matzen field, Austria. SPE-169043-MS. In: SPE Improved Oil Recovery Symposium, Tulsa, Oklahoma, USA. Society of Petroleum Engineers.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400919

E-mail: ga3i3ov.renat@yandex.ru


Q. M. Əfəndiyev1, G. J. Moldabayeva2, S. V. Abbasova3, O. G. Kirisenko1

1Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Neft və Qaz İnstitutu, Bakı, Azərbaycan; 2Satbayev University, Almatı, Qazaxıstan; 3Neft və Qaz İnstitutu, Azərbaycan Elm və Təhsil Nazirliyi, Bakı, Azərbaycan

Neftin tərkibi, xassələri və yatma şəraitinin onun keyfiyyətinə təsirinin qeyri-səlis klaster analiz əsasında qiymətləndirilməsi


Məqalə neftin tərkibini, xassələrini və yatma şəratlərini xarakterizə edən parametrlərin onun keyfiyyətinə təsirinin təhlili və qiymətləndirilməsinə həsr edilmişdir. Qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsinin prinsiplərindən istifadə etməklə neftin qeyd olunan xüsusiyyətlərinin onun hasilatının mürəkkəbliyindən asılılığının modelləşdirilməsi aparılmışdır. Azərbaycan və Qazaxıstan yataqlarında neftin xassələri, tərkibi və yatma şəraiti haqqında məlumatlar toplanmışdır. Qeyri-səlis klaster analizi alqoritmini tətbiq etməklə «əgər... onda...» prinsipi əsasında qeyri-səlis qaydalar formalaşdırılır. Təsnifat xarakteristikaları neftin tərkibi, sıxlığı və özlülüyü, lay şəraitinin keçiriciliyi, çətin bərpa olunan ehtiyatlara malik yataqlardan neftin təsnifatı və keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi üzrə mövcud işlərin qısa təhlili neftin belə bir təsnifata ehtiyac olduğunu göstərdi. Belə bir təsnifat nəticəsində üç bircins qrup əmələ gəlmişdir. Neftin keyfiyyətini xarakterizə edən ümumiləşdirilmiş göstərici təklif olunur.

Açar sözlər: neft yatağı; təsnifat; qeyri-səlis klaster analizi; çətinçıxarılabilən neftlər; kükürd konsentrasiyası; sıxlıq; özlülük; keçiricilik.

Məqalə neftin tərkibini, xassələrini və yatma şəratlərini xarakterizə edən parametrlərin onun keyfiyyətinə təsirinin təhlili və qiymətləndirilməsinə həsr edilmişdir. Qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsinin prinsiplərindən istifadə etməklə neftin qeyd olunan xüsusiyyətlərinin onun hasilatının mürəkkəbliyindən asılılığının modelləşdirilməsi aparılmışdır. Azərbaycan və Qazaxıstan yataqlarında neftin xassələri, tərkibi və yatma şəraiti haqqında məlumatlar toplanmışdır. Qeyri-səlis klaster analizi alqoritmini tətbiq etməklə «əgər... onda...» prinsipi əsasında qeyri-səlis qaydalar formalaşdırılır. Təsnifat xarakteristikaları neftin tərkibi, sıxlığı və özlülüyü, lay şəraitinin keçiriciliyi, çətin bərpa olunan ehtiyatlara malik yataqlardan neftin təsnifatı və keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi üzrə mövcud işlərin qısa təhlili neftin belə bir təsnifata ehtiyac olduğunu göstərdi. Belə bir təsnifat nəticəsində üç bircins qrup əmələ gəlmişdir. Neftin keyfiyyətini xarakterizə edən ümumiləşdirilmiş göstərici təklif olunur.

Açar sözlər: neft yatağı; təsnifat; qeyri-səlis klaster analizi; çətinçıxarılabilən neftlər; kükürd konsentrasiyası; sıxlıq; özlülük; keçiricilik.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Akhmetov, D. A., Efendiyev, G. M., Karazhanova, M. K., Koylibaev, B. N. (2019). Classification of hard-to-recover hydrocarbon reserves of Kazakhstan with the use of fuzzy cluster-analysis. In: 13th International Conference on Application of Fuzzy Systems and Soft Computing, Warsaw, Poland.
  2. Efendiyev, G. M., Karazhanova, M. K., Akhmetov, D. A., Piriverdiyev, I. A. (2020). Evaluating the degree of complexity of tight oil recovery based on the classification of oils. Visnyk of Taras Shevchenko National University of Kyiv. Geology, 1(88), 76-81.
  3. Efendiyev, G., Mammadov, P., Piriverdiyev, I., Mammadov, V. (2018). Estimation of the lost circulation rate using fuzzy clustering of geological objects by petrophysical properties. Visnyk of Taras Shevchenko National University of Kyiv. Geology, 2(81), 28-33.
  4. Aliev, R. A., Guirimov, B. G. (2014). Type-2 fuzzy neural networks and their applications. Springer.
  5. Turksen, I. B. (2013). Full Type 2 to type n fuzzy system models. In: 7th International Conference on Soft Computing, Computing with Words and Perceptions in System Analysis, Decision and Control. Turkey, Izmir.
  6. Efendiyev, G. M., Karazhanova, M. K., Zhetekova, L. B., Abbasova, S. V. (2022). Analysis of the influence of the composition and properties of oils on their quality based on fuzzy clustering. ANAS Transactions, 1, 90-98.
  7. Aliev, R. A., Gardashova, L. A. (2020). Z-set based approach to control system design. In: 14th International Conference on Theory and Application of Fuzzy Systems and Soft Computing – ICAFS-2020. Vol. 1306.
  8. Nardone, P. J. (2009). Well test description / In book: Well testing project management. Onshore and offshore operations. Elsevier.
  9. Fang, X., Yang, Z., Yan, W., et al. (2019). Classification evaluation criteria and exploration potential of tight oil resources in key basins of China. Journal of Natural Gas Geoscience, 4(6), 309-319.
  10. Lisovsky, N. N., Halimov, E. M. (2009). On classification of hard-to-recover reserves. Bulletin of Rosnedra CDC, 6, 33-35.
  11. Purtova, I. P., Varichenko, A. I., Shpurov, I. V. (2011). Difficult to recover oil reserves. Terminology. Problems and state of development in Russia. Science of Fuel Energy Complex, 6, 21-26.
  12. Shpurov, I. V., Rastrogin, A. E., Bratkova, V. G. (2014). On the problem of developing hard-to-recover oil reserves in Western Siberia. Oil Industry, 12, 95-97.
  13. Kluvert, N.-B. L., Savenok, O. V. (2015, December). Difficult to recover hydrocarbon reserves, important resources in the territory of the Federal Republic of Nigeria. In: Materials KhKh1 the International Scientific and Practical Conference, the Current State of Natural and Technical.
  14. Santos, R. G., Loh, W., Bannwart, A. C., Trevisan, O. V. (2014). An overview of heavy oil properties and its recovery and transportation methods. Brazilian Journal of Chemical Engineering, 31(3), 571-590.
  15. Guo, K., Li, H., Yu, Z. (2016). In-situ heavy and extra-heavy oil recovery: A review. Fuel, 185, 886-902.
  16. Oil and gas reserves and resource quantification. https://en.wikipedia.org/wiki/Oil_and_gas_reserves_and_resource_quantification
  17. Aliev, R. A., Pedrycz, W., Fazlollahi, B., et al. (2012). Fuzzy logic-based generalized decision theory with imperfect information. Information Sciences, 189, 18–42.
  18. Mirzakhanov, V. E., Gardashova, L. A. (2019). Modification of the Wu-Mendel approach for linguistic summarization using IF-THEN rules. Journal of Experimental and Theoretical Artificial Intelligence, 31, 77-97.
  19. Guirimov, B. G., Huseynov, O. H. (2018). A new compound function-based Z-number valued clustering. In: 13th International Conference on Theory and Application of Fuzzy Systems and Soft Computing — ICAFS-2018.
  20. Eliseyeva, O. A., Lukyanov, A. S. (2014). On the systematic assessment of economically acceptable resources of the oil and gas-bearing provinces of Russia, taking into account innovative technologies. Georesour. Geoenergy Geopolitics, 1.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400920

E-mail: galib_2000@yahoo.com


D. R. Salimyanova, K. A. Potaşev

N. İ. Lobaçevskiy adına Riyaziyyat və Mexanika İnstitutu, Kazan (Volqayanı) Federal Universiteti, Kazan, Rusiya

Sulaşmış yüksək keçiricikli təbəqənin neft layında qeyri-müəyyən yerləşməsi şərtlərində həmin təbəqənin təcrid edilməsinin riyazi modelləşdirilməsi


Yerləşməsi quyuarası fəzada qeyri-müəyyən olan yüksək keçiricikli sulaşmış laycıqda təcridedici materialın optimal yerləşdirilməsi tədqiq edilmişdir. Sürətli ikiölçülü cərəyan borucuğunda süzülmə modelindən istifadə
edərək laycığın müxtəlif vəziyyətlərdə yerləşməsi və təcridedici materialnın yerləşmə intervalları üçün sulaşdırma prosesinin modelləşdirilməsi həyata keçirilmişdir. Təcridetmənin optimal yerləşməsinin seçimi süzülmə həllərinin çox miqdarda resurs tələb edən riyazi modelləşdirilməsindən istifadə etmədən nəticələrin ehtimal olunan işlənməsindən istifadə etməklə aparılmışdır. Optimal təcridetmə üsulunun yüksək keçiricikli təbəqənin yerləşməsindən asılılığı nümayiş etdirilmişdir. Laycıq həndəsəsinin paylanma funksiyasının parametrləri ilə ümumiləşdirilmiş səmərəlilik göstəricisinin ehtimal hərəkəti arasında əlaqə qurulur.
Modelləşdirmə özlülük nisbətinin müxtəlif göstəriciləri üçün aparımlşdıır: Volqaboyu və Qərbi Sibir yataqları üçün bərabər özlülüklü və xarakterikdir.

Açar sözlər: neft layı; yüksək keçiricikli təbəqə; qeoloji qeyri-müəyyənlik; vaxtından əvvəl sulaşma; təcridetmə; stoxastik modelləşdirilmə; ikifazalı süzülmə; cərəyan borucuğu modeli

Yerləşməsi quyuarası fəzada qeyri-müəyyən olan yüksək keçiricikli sulaşmış laycıqda təcridedici materialın optimal yerləşdirilməsi tədqiq edilmişdir. Sürətli ikiölçülü cərəyan borucuğunda süzülmə modelindən istifadə
edərək laycığın müxtəlif vəziyyətlərdə yerləşməsi və təcridedici materialnın yerləşmə intervalları üçün sulaşdırma prosesinin modelləşdirilməsi həyata keçirilmişdir. Təcridetmənin optimal yerləşməsinin seçimi süzülmə həllərinin çox miqdarda resurs tələb edən riyazi modelləşdirilməsindən istifadə etmədən nəticələrin ehtimal olunan işlənməsindən istifadə etməklə aparılmışdır. Optimal təcridetmə üsulunun yüksək keçiricikli təbəqənin yerləşməsindən asılılığı nümayiş etdirilmişdir. Laycıq həndəsəsinin paylanma funksiyasının parametrləri ilə ümumiləşdirilmiş səmərəlilik göstəricisinin ehtimal hərəkəti arasında əlaqə qurulur.
Modelləşdirmə özlülük nisbətinin müxtəlif göstəriciləri üçün aparımlşdıır: Volqaboyu və Qərbi Sibir yataqları üçün bərabər özlülüklü və xarakterikdir.

Açar sözlər: neft layı; yüksək keçiricikli təbəqə; qeoloji qeyri-müəyyənlik; vaxtından əvvəl sulaşma; təcridetmə; stoxastik modelləşdirilmə; ikifazalı süzülmə; cərəyan borucuğu modeli

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Deutsch, C. V., Pyrcz, M. J. (2014). Geostatistical reservoir modeling. Oxford University Press.
  2. Bakhshyan, N. A. (2016). The reduction of water content of wells with flow diverter technology on the example of Vankor field. International Research Journal, 6(2), 33-37.
  3. Suleimanov, B. A., Feyzullayev, Kh. A., Abbasov, E. M. (2019). Numerical simulation of water shut-off performance for heterogeneous composite oil reservoirs. Applied and Computational Mathematics, 18(3), 261-271.
  4. Suleimanov, B. A., Feyzullayev, Kh. A. (2023). Numerical simulation of water shut-off performance for heterogeneous layered oil reservoirs. SOCAR Proceedings, 1, 43-50.
  5. Grayson, C. J. (1960). Decisions under uncertainty drilling decisions by oil and gas operators. Division of Research, Graduate School of Business Administration, Harvard University.
  6. Martin, J. C., Wegner R. E. (1979). Numerical solution of multiphase, two-dimensional incompressible flow using streamtube relationships. SPE Journal, 19(05), 313-323.
  7. Mazo, A. B., Potashev, K. A., Baushin, V. V., Bulygin, D. V. (2017). Numerical simulation of oil reservoir polymer flooding by the model of fixed stream tube. Georesources, 19(1), 15-20.
  8. Mazo, A. B., Potashev, K. A. (2020). Superelements. Modelling of oil fields development: monograph. Moscow. INFRA-M.
  9. Thiele, M. R. (1994). Modeling multiphase flow in heterogeneous media using streamtubes. PhD Thesis. Stanford University.
  10. Polishchuk, Y. M., Yashchenko, I. G. (2011). Analysing location of the hard-to-recover oil in Russia. Oil and gas of Western Siberia. In: International Scientific and Technical Conference dedicated to the 55th anniversary of Tyumen State Oil and Gas University. Tyumen: TSOGU.
  11. Chekalin, A. N., Konyukhov, V. M., Kosterin, A. V. (2009). Two-phase multicomponent filtration in oil reservoirs of complex structure. Kazan: Kazan State University.
  12. Willhite, G. P. (1986). Waterflooding. Richardson: SPE Textbook Series.
  13. Barenblatt, G. I., Yentov, V. M., Ryzhik, V. M. (1984). Liquids and gases movement in natural strata. Moscow: Nedra.
  14. Potashev, K. A., Mazo, A. B. (2020). Numerical modeling of local effects on the petroleum reservoir using fixed streamtubes for typical waterflooding schemes. Georesources, 22(4), 70–78.
  15. Khamees, T., Flori, R. E., Wei, M. (2017, April). Simulation study of in-depth gel treatment in heterogeneous reservoirs with sensitivity analyses. SPE-185716-MS. In: SPE Western Regional Meeting, Bakersfield, California. Society of Petroleum Engineers.
  16. Fletcher, A. J. P., Flew, S., Forsdyke, I. N., et al. (1992). Deep diverting gels for very cost-effective waterflooding control. Journal of Petroleum Science and Engineering, 7, 33-43.
  17. Jahanbani Ghahfarokhi, A., Kleppe, J., Torsaeter, O. (2016, May). Simulation study of application of a water diverting gel in enhanced oil recovery. SPE-180190-MS. In: SPE Europec featured at 78th EAGE Conference and Exhibition, Vienna, Austria. Society of Petroleum Engineers.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400921

E-mail: DiRSalimyanova@kpfu.ru


Q. Q. İsmayılov1, E. X. İskəndərov1, V. M. Fətəliyev1, Ə. Q. Qurbanov2, F. B. İsmayılova1

1Azərbaycan Dövlət Neft cvə Sənaye Universiteti, Bakı, Azərbaycan; 2UBОС, Bakı, Azərbaycan

Dəniz şəraitində qaz-kondensat ehtiyatlarının mənimsənlənməsinin səmərəliliyinin artırılmasının bəzi aspektləri


Məqalədə «quyu, yığım və nəql» sisteminin hidravlik xüsusiyyətləri və texnoloji məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla, nəqlin başlanğıcındakı həcm və təzyiqə uyğun olaraq sualtı boru kəmərlərinin diametrinin seçilməsi məsələsi müzakirə olunur. Fazaların qarşılıqlı əlaqəsini nəzərə alaraq, çoxfazalı boru kəmərlərinin hidravlik hesablanmasının müxtəlif variantları təhlil edilir. Göstərilir ki, dəniz sualtı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi, qaz kondensat ehtiyatlarının işlənməsi üçün quruda mövcud olan iqtisadi mülahizələrin əhəmiyyətli dərəcədə yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Qaz-kondensat qarışıqlarının yığılması və nəqli sistemlərinin fəaliyyətinin təhlili Azərbaycanda, sahildən təxminən 40 km məsafədə yerləşən «Ümid» dəniz yatağının işlənməsi nümunəsində nəzərdən keçirilir. Eyni zamanda, yığılmış mayenin «quyu, toplama və daşıma» sistemindən çıxarılmasının dinamikası hidratların əmələ gəlməsinin qarşısının alınmasının sabit mənzərəsini nümayiş etdirmişdir. Bununla belə, dəqiq araşdırmalar göstərir ki, maye fazanın yığılması və çıxarılması dövrü uzundur və bir qayda olaraq, günlərlə ölçülür. Belə böyük fərq, əsasən təbii qazla müqayisədə kondensatın sərfinin kiçik olması ilə müəyyən edilir. Hesablamaların nəticələri göstərir ki, birfazalı axından fərqli olaraq, qaz-kondensat qarışıqlarının yığılma məsafəsi boru kəmərinin diametrinin artması ilə sonsuz arta bilməz. Bu halda, başlanğıcda axın sürətini və təzyiqi nəzərə almaqla, qaz-kondensat qarışığının yığım məsafəsi boru kəmərinin diametrindən asılı olaraq, maksimum sabit iş rejimini təmin edə bilən müəyyən optimal qiymətə malikdir.

Açar sözlər: qaz-kondensat ehtiyatı; sualtı boru kəmərləri; hidravlik xüsusiyyətlər; çoxkomponentli axın; qaz-kondensatın yığılması; hidravlik müqavimət; axın rejimi.

Məqalədə «quyu, yığım və nəql» sisteminin hidravlik xüsusiyyətləri və texnoloji məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla, nəqlin başlanğıcındakı həcm və təzyiqə uyğun olaraq sualtı boru kəmərlərinin diametrinin seçilməsi məsələsi müzakirə olunur. Fazaların qarşılıqlı əlaqəsini nəzərə alaraq, çoxfazalı boru kəmərlərinin hidravlik hesablanmasının müxtəlif variantları təhlil edilir. Göstərilir ki, dəniz sualtı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi, qaz kondensat ehtiyatlarının işlənməsi üçün quruda mövcud olan iqtisadi mülahizələrin əhəmiyyətli dərəcədə yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Qaz-kondensat qarışıqlarının yığılması və nəqli sistemlərinin fəaliyyətinin təhlili Azərbaycanda, sahildən təxminən 40 km məsafədə yerləşən «Ümid» dəniz yatağının işlənməsi nümunəsində nəzərdən keçirilir. Eyni zamanda, yığılmış mayenin «quyu, toplama və daşıma» sistemindən çıxarılmasının dinamikası hidratların əmələ gəlməsinin qarşısının alınmasının sabit mənzərəsini nümayiş etdirmişdir. Bununla belə, dəqiq araşdırmalar göstərir ki, maye fazanın yığılması və çıxarılması dövrü uzundur və bir qayda olaraq, günlərlə ölçülür. Belə böyük fərq, əsasən təbii qazla müqayisədə kondensatın sərfinin kiçik olması ilə müəyyən edilir. Hesablamaların nəticələri göstərir ki, birfazalı axından fərqli olaraq, qaz-kondensat qarışıqlarının yığılma məsafəsi boru kəmərinin diametrinin artması ilə sonsuz arta bilməz. Bu halda, başlanğıcda axın sürətini və təzyiqi nəzərə almaqla, qaz-kondensat qarışığının yığım məsafəsi boru kəmərinin diametrindən asılı olaraq, maksimum sabit iş rejimini təmin edə bilən müəyyən optimal qiymətə malikdir.

Açar sözlər: qaz-kondensat ehtiyatı; sualtı boru kəmərləri; hidravlik xüsusiyyətlər; çoxkomponentli axın; qaz-kondensatın yığılması; hidravlik müqavimət; axın rejimi.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Мирзаджанзаде, А. Х., Сулейманов, А. Б. (1980). Морской нефти – большое будущее. Известия ВУЗ-ов «Нефть и Газ», 6, 37-40.
  2. Вяхирев, Р. И., Никитин, Б. А., Мирзоев, Д. А. (1999). Обустройство и освоение морских нефтегазовых месторождений. Москва: Академия горных наук.
  3. Бородавкин, П. П. (2006). Морские нефтегазовые сооружения. Москва: Недра.
  4. Гусейнов, Ч. С., Иванец, Д. В. (2003). Обустройство морских нефтегазовых месторождений. Москва: Нефть и газ.
  5. Исмайылов, Г. Г. (2018). Некоторые пути повышения надежности и эффективности функционирования мультифазных трубопроводов. Материалы IX Международной научно–технической конференции «Надежность и безопасность магистрального трубопроводного транспорта», Новополоцк.
  6. Ismayilov, G. G., Fataliyev, V. M., Iskenderov, E. Kh. (2019). Investigation the impact of dissolved natural gas on the flow characteristics of multicomponent fluid in pipelines. Open Physics, 17, 206-213.
  7. Bissor, H. E., Ullmann, A., Brauner, N. (2020). Liquid displacement from lower section of hilly-terrain natural gas pipelines. Journal of Natural Gas Science and Engineering, 73, 103046.
  8. Сахаров, В. А., Мохов, М. А. (2004). Гидродинамика газожидкостных смесей в вертикальных трубах и промысловых подъемниках. Москва: РГУ Нефти и Газа им. И.М. Губкина.
  9. Саттаров, Р. М., Киясбейли, Т. Н., Исмайылов, Г. Г. и др. (1990). Методика гидравлического расчета параметров оптимального режима работы морских подводных трубопроводов при совместном движении нефти и газа. Баку: АзНЕФТЕХИМ.
  10. Гужов, А. И. (1973). Совместный сбор и транспорт нефти и газа. Москва: Недра.
  11. Мамаев, В. А., Одишария, Г. Э., Клапчук, О. В. и др. (1978). Движение газожидкостных смесей в трубах. Москва: Недра.
  12. Алиев, Р. А., Белоусов, В. Д., Немудров, А. Г. и др. (1988). Трубопроводный транспорт нефти и газа. Москва: Недра.
  13. Ситенков, В. Т. (2003). Теория и расчет двухфазных систем. Нефтегазовые технологии, 3, 54-59.
  14. Лебедева, Е. В., Ситенков, В. Т. (1999). Обоснование механизма взаимодействия фаз в градиентно-скоростном поле. Химия и технология топлив и масел, 1, 31-35.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400922

E-mail: asi_zum@mail.ru


V. P. Telkov, S. S. Sitdikov

I. M. Qubkin adına Rusiya Dövlət Neft və Qaz Universiteti (MTU), Moskva, Rusiya

Mürəkkəb geoloji-mədən şəraitində quyuların turşu ilə işləməsinin xüsusiyyətləri: quyunun və layın quyuətrafı zonasının xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması


Bir çox hasilat və vurucu quyular, layın quyuətrafı zonasının çirklənməsi səbəbindən tam gücü ilə işləmir. Bu problemlə mübarizə üçün ən çox istifadə olunan və eyni zamanda effektiv vasitə quyuların turşu ilə işlənməsidir. Təəssüf ki, turşu ilə işləmələrin effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə azaldan müəyyən geolojimədən şərtləri mövcuddur. Bunların arasında kollektorun mürəkkəb tərkibini, qeyri-bircinsliliyini, yüksək lay və quyudibi temperaturlarını, kollektorun aşağı keçiriciliyini sadalamaq olar və əksinə, yüksək keçirici zonaların və çatlaqların olması, quyu məhsullarının yüksək sulaşması, asfalt-qətran-parafin çöküntüləri, turşu məhlulunun lay fluidləri ilə təmasda olduqda davamlı emulsiyaların əmələ gəlməsi, quyunun işləməyə kifayət qədər hazırlanmaması, kollektorun məhv edilməsi, şaquli quyuda işlənmiş intervalın böyük gücü və üfüqi quyunun gövdəsinin üfüqi hissəsinin böyük uzunluğu, işləmənin ilkinliyi və ya təkrarlığı və s. Bununla belə, bu cür işləmənin «turş» nəticəsini neft-qaz sənayesinin müasir texnologiyalarından istifadə etməklə əhəmiyyətli dərəcədə «şirinləşdirmək» olar. Bu məqalədə bu vəziyyətlər araşdırılır və qeyd olunan problemlərin həlli yolları təklif edilir.

Açar sözlər: turşu ilə işləmə; neft hasilatının intensivləşdirilməsi; quyuların stimullaşdırılması; yüksək lay temperaturu; aşağı keçiricilik; yüksək sulaşma; davamlı emulsiyaların əmələ gəlməsi; güclü kollektorların
emalı.

Bir çox hasilat və vurucu quyular, layın quyuətrafı zonasının çirklənməsi səbəbindən tam gücü ilə işləmir. Bu problemlə mübarizə üçün ən çox istifadə olunan və eyni zamanda effektiv vasitə quyuların turşu ilə işlənməsidir. Təəssüf ki, turşu ilə işləmələrin effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə azaldan müəyyən geolojimədən şərtləri mövcuddur. Bunların arasında kollektorun mürəkkəb tərkibini, qeyri-bircinsliliyini, yüksək lay və quyudibi temperaturlarını, kollektorun aşağı keçiriciliyini sadalamaq olar və əksinə, yüksək keçirici zonaların və çatlaqların olması, quyu məhsullarının yüksək sulaşması, asfalt-qətran-parafin çöküntüləri, turşu məhlulunun lay fluidləri ilə təmasda olduqda davamlı emulsiyaların əmələ gəlməsi, quyunun işləməyə kifayət qədər hazırlanmaması, kollektorun məhv edilməsi, şaquli quyuda işlənmiş intervalın böyük gücü və üfüqi quyunun gövdəsinin üfüqi hissəsinin böyük uzunluğu, işləmənin ilkinliyi və ya təkrarlığı və s. Bununla belə, bu cür işləmənin «turş» nəticəsini neft-qaz sənayesinin müasir texnologiyalarından istifadə etməklə əhəmiyyətli dərəcədə «şirinləşdirmək» olar. Bu məqalədə bu vəziyyətlər araşdırılır və qeyd olunan problemlərin həlli yolları təklif edilir.

Açar sözlər: turşu ilə işləmə; neft hasilatının intensivləşdirilməsi; quyuların stimullaşdırılması; yüksək lay temperaturu; aşağı keçiricilik; yüksək sulaşma; davamlı emulsiyaların əmələ gəlməsi; güclü kollektorların
emalı.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Кристиан, М., Сокол, С., Константинеску, А. (1985). Увеличение продуктивности и приемистости скважин. Москва: Недра.
  2. Кроуи, К., Масмонтейл, Ж., Тоубул, Э., Томас, Р. (1996). Тенденции в кислотной обработке матрицы. Нефтегазовое обозрение, Осень, 20-37.
  3. Глущенко, В. Н., Силин, М. А. (2010). Нефтепромысловая химия. Том 4. Кислотная обработка скважин. Мосвка: Интерконтакт Наука.
  4. Ибрагимов, Л. Х., Мищенко, И. Т., Челоянц, Д. К. (2000). Интенсификация добычи нефти. Москва: Наука.
  5. Ахмерова, Э. Э., Шафикова, Е. А., Апкаримова, Г. И. и др. (2018). Подбор эффективного кислотного состава для обработки карбонатного коллектора. Башкирский химический журнал, 25(3), 86-92.
  6. Abdelmoneim, Sh. S., Nasr-El-Din, H. A. (2015). Determining the optimum HF concentration for stimulation of high temperature sandstone formations. SPE-174203-MS. In: SPE European Formation Damage Conference and Exhibition. Society of Petroleum Engineering.
  7. Бурдин, К. В. (2023, Октябрь – Ноябрь). Современные тренды и вызовы в индустрии. Материалы Российского нефтегазового технического конгресса. Москва.
  8. Мищенко, И. Т. (2003). Скважинная добыча нефти. Москва: Нефть и газ.
  9. Аль-Харти, С., Бастос, О. А., Сэмюэл, М. и др. (2008-2009). Возможности интенсификации притока в высокотемпературных скважинах. Нефтегазовое обозрение, Зима, 66-79.
  10. Асири, Х. С., Атви, М. А., Буэно, О. Х. и др. (2013-2014). Кислотная обработка трещинных карбонатных коллекторов. Нефтегазовое обозрение, Зима, 48-65.
  11. Амелин, И. Д., Сургучев, М. Л., Давыдов, А. В. (1994). Прогноз разработки нефтяных залежей на поздней стадии. Москва: Недра.
  12. Альмухаметова, Э. М., Варисова, Р. Р. (2012). Применение обработок призабойной зоны скважин для поддержания базовой добычи нефти на Копей-Кубовском месторождении. Проблемы сбора, подготовки и транспорта нефти и нефтепродуктов, 4(90), 33-39.
  13. Давлетшина, Л. Ф., Толстых, Л. И., Михайлова, П. С. (2016). О необходимости изучения особенностей поведения углеводородов для повышения эффективности кислотных обработок скважин. Территория «Нефтегаз», 4, 90–97.
  14. Телков, В. П., Ламбин, Д. Н. (2019). Управление продуктивностью скважин. Москва: РГУ нефти и газа (НИУ) имени И.М. Губкина.
  15. Силин, М. А., Магадова, Л. А., Цыганков, В. А. и др. (2011). Кислотные обработки пластов и методики испытания кислотных составов. Москва: РГУ нефти и газа имени И.М. Губкина.
  16. Магадова, Л. А., Гаевой, Е. Г., Пахомов, М. Д. и др. (2010). Интенсифицирующий кислотный состав для обработки низкопроницаемых карбонатных коллекторов и терригенных коллекторов с высокой карбонатностью. Нефтяное хозяйство, 6, 80-82.
  17. Гасумов, Р. А., Климов, А. А., Гасумов, Э. Р. (2010). Технология воздействия на продуктивный пласт с целью интенсификации притока флюидов из высокотемпературных скважин. Вестник Северо-Кавказского государственного технического университета, 3(24), 19-22.
  18. Economides, M. J., Nolte, J. P. (2002). Reservoir stimulation. Huston: Wiley.
  19. Furui, K., Burton, R. C., Burkhead, D. W., et al. (2012). A comprehensive model of high-rate matrix-acid stimulation for long horizontal wells in carbonate reservoirs: Part i-scaling up core-level acid wormholing to field treatments. SPE Journal, 17(1), 271–279.
  20. Hall, B. E., Tinnemeyer, A. C., Underwood, P. J. (1981). Stimulation of the North Coles Levee field with a retarded HF-acid. SPE-9934-MS. In: SPE California Regional Meeting, Bakersfield, California. Society of Petroleum Engineers.
  21. Kaflayan, L. (2008). Production enhancement with acid stimulation. New York: PennWell.
  22. Shen, J., Shan, Q., Yang, Z., et al. (2011). The application of new diverted acidizing technology in Tarim oilfield DH1-H2 well. Well Testing, 20(5), 40–43.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400923

E-mail: telkov_viktor@mail.ru


M. M. Veliyev1, A. A. Qizzatullina1, D. V. Pridannikov2, V. Ş. Muxametşin1, L. S. Kuleşova1, E. R. Vasilyeva1, A. N. Səlimov3

1Ufa Dövlət Neft Texniki Universiteti, Neft və Qaz İnstitutu (Oktyabrskiy ş. filialı), Rusiya; 2«Vyetsovpetro» BM, Vunqtau, Vyetnam; 3Bakı Ali Neft Məktəbi, SOCAR, Bakı, Azərbaycan

Quyu şəraitini modelləşdirən cihaz reaktorunda kütlənin termokimyəvi reaksiyası nəticəsində istilik əmələgəlmə dinamikası


Məqalədə reaktivlərin və müşayiət olunan materialların qarşılıqlı təsir prosesini modelləşdirən xüsusi cihazreaktorda reaksiya vaxtını və sürətini təyin etmək təcrübəsinin nəticələri verilmişdir. Cihaz zamanla temperatur və təzyiq dəyişikliyini təyin etməyə imkan verir. Qeyd olunur ki, istiliyin əmələgəlmə dinamikası əsasən reaksiya sürətindən, reaktivlərin reaksiya yerinə daşınması prosesindən, reaksiya məhsullarının xaric olunma qabiliyyətindən, bu prosesdə iştirak edən materialların istilik ötürməsindən asılıdır.

Açar sözlər: layın quyudibi zonası; istilik əmələgəlmə; köməkçi reagentlər; reaksiya sürəti; cihaz-reaktor; quyu şəraiti; reaktiv kütlə; turşu həcmi; kütlə komponenti; suyun istilik tutumu..

Məqalədə reaktivlərin və müşayiət olunan materialların qarşılıqlı təsir prosesini modelləşdirən xüsusi cihazreaktorda reaksiya vaxtını və sürətini təyin etmək təcrübəsinin nəticələri verilmişdir. Cihaz zamanla temperatur və təzyiq dəyişikliyini təyin etməyə imkan verir. Qeyd olunur ki, istiliyin əmələgəlmə dinamikası əsasən reaksiya sürətindən, reaktivlərin reaksiya yerinə daşınması prosesindən, reaksiya məhsullarının xaric olunma qabiliyyətindən, bu prosesdə iştirak edən materialların istilik ötürməsindən asılıdır.

Açar sözlər: layın quyudibi zonası; istilik əmələgəlmə; köməkçi reagentlər; reaksiya sürəti; cihaz-reaktor; quyu şəraiti; reaktiv kütlə; turşu həcmi; kütlə komponenti; suyun istilik tutumu..

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Муслимов, Р. Х. (2014). Нефтеотдача: прошлое, настоящее, будущее (оптимизация добычи, максимизация КИН). Казань: ФЭН.
  2. Минниханов, Р. Н., Маганов, Н. У., Хисамов, Р. С. (2016). О создании научных полигонов по изучению трудноизвлекаемых запасов нефти в Татарстане. Нефтяное хозяйство, 8, 60-63.
  3. Гасымов, А. А., Гаджиев, Г. Б. (2021). Оценка управления предприятиями нефтегазовой отрасли в современных экономических условиях. SOCAR Procеedings, 3, 100-105.
  4. Дмитриевский, А. Н., Еремин, Н. А., Сафарова, Е. А., Столяров, В. Е. (2022). Внедрение комплексных научно-технических программ на поздних стадиях эксплуатации нефтегазовых месторождений. SOCAR Proceedings, 2, 1–8.
  5. Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2020). О снижении уровня неопределенности при управлении заводнением залежей с трудноизвлекаемыми запасами. Известия ТПУ. Инжиниринг георесурсов, 331(5), 140–146.
  6. Хисамиев, Т. Р., Баширов, И. Р., Мухаметшин, В. Ш. и др. (2021). Результаты оптимизации системы разработки и повышения эффективности выработки запасов карбонатных отложений турнейского яруса Четырманского месторождения. SOCAR Proceedings, SI2, 131-142.
  7. Ибрагимов, Н. Г., Исмагилов, Ф. З., Мусабиров, М. Х., Абусалимов, Э. М. (2014). Результаты опытно-промышленных работ в области обработки призабойной зоны и стимуляции скважин в ОАО «Татнефть». Нефтяное хозяйство, 7, 40-43.
  8. Economides, J. M., Nolte, K. I. (2000). Reservoir stimulation. West Sussex, England: John Wiley and Sons.
  9. Якупов, Р. Ф., Рабаев, Р. У., Мухаметшин, В. В. и др. (2022). Анализ эффективности реализуемой системы разработки, бурения горизонтальных скважин и проведения ГТМ в условиях карбонатных отложений турнейского яруса Знаменского нефтяного месторождения. SOCAR Proceedings, 4, 97-106.
  10. Vishnyakov, V. V., Suleimanov, B. A., Salmanov, A. V., Zeynalov, E. B. (2019). Primer on enhanced oil recovery. Gulf Professional Publishing.
  11. Сергеев, В. В., Шарапов, Р. Р., Кудымов, А. Ю. и др. (2020). Экспериментальное исследование влияния коллоидных систем с наночастицами на фильтрационные характеристики трещин гидравлического разрыва пласта. Нанотехнологии в строительстве, 12(2), 100–107.
  12. Mardashov, D. V., Rogachev, M. K., Zeigman, Yu. V., Mukhametshin, V. V. (2021). Well killing technology before workover operation in complicated conditions. Energies, 14(3), 654.
  13. Сулейманов, Б. А. (2022). Теория и практика увеличения нефтеотдачи пластов. Москва-Ижевск: ИКИ.
  14. Shen, R., Lei, X., Guo, H. K., et al. (2017). The influence of pore structure on water flow in rocks from the beibu gulf oil field in china. SOCAR Proceedings, 3, 32–38.
  15. Suleimanov, B. A., Ismailov, F. S., Veliyev, E. F. (2011). Nanofluid for enhanced oil recovery. Journal of Petroleum Science and Engineering, 78(2), 431-437.
  16. Suleimanov, B. A., Rzayeva, S. C., Akberova, A. F., Akhmedova, U. T. (2022). Self-foamed biosystem for deep reservoir conformance control. Petroleum Science and Technology, 40(20), 2450-2467.
  17. Якупов, Р. Ф., Мухаметшин, В. Ш., Хакимзянов, И. Н., Трофимов, В. Е. (2019). Оптимизация выработки запасов из водонефтяных зон горизонта D3ps Шкаповского нефтяного месторождения с помощью горизонтальных скважин. Георесурсы, 21(3), 55-61.
  18. Грищенко, В. А., Харисов, М. Н., Рабаев, Р. У. и др. (2022). Решение уравнения материального баланса в условиях неопределенности методом генетической оптимизации. SOCAR Proceedings, 4, 63–69.
  19. Грищенко, В. А., Циклис, И. М., Мухаметшин, В. Ш., Якупов, Р. Ф. (2021). Методические подходы к повышению эффективности системы заводнения на поздней стадии разработки. SOCAR Proceedings, SI2, 161-171.
  20. Suleimanov, B. A., Rzayeva, S. C., Akhmedova, U. T. (2021). Self-gasified biosystems for enhanced oil recovery. International Journal of Modern Physics B, 35(27), 2150274.
  21. Мирзаджанзаде, А. Х., Степанова, Г. С. (1977). Математическая теория эксперимента в добыче нефти и газа. Москва: Недра.
  22. Кулешова, Л. С., Мухаметшин, В. Ш. (2022). Поиск и обоснование применения инновационных методов добычи углеводородов в осложненных условиях. SOCAR Proceedings, SI1, 71-79.
  23. Рогачев, М. К., Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2019). Повышение эффективности использования ресурсной базы жидких углеводородов в юрских отложениях Западной Сибири. Записки Горного института, 240, 711-715.
  24. Мухаметшин, В. Ш. (2022). Управление заводнением залежей нефти в карбонатных коллекторах. SOCAR Proceedings, SI1, 38-44.
  25. Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2019). Обоснование систем заводнения низкопродуктивных залежей нефти в условиях ограниченного объема информации. SOCAR Proceedings, 2, 16–22.
  26. Ибрагимов, Н. Г., Мусабиров, М. Х., Яртиев, А. Ф. (2014). Эффективность комплекса технологий стимуляции скважин в ОАО «Татнефть». Нефтяное хозяйство, 7, 44-47.
  27. Сергеева, Л. Г., Сергеев, В. В., Кинзябаев, Ф. С. (2017). Граничные критерии применения кислотных обработок призабойных зон нагнетательных скважин в карбонатных и терригенных пластах. Геология, геофизика и разработка нефтяных и газовых месторождений, 4, 44-48.
  28. Мухаметшин, В. Ш. (2022). Экспресс-оценка коэффициента извлечения нефти при разработке залежей в карбонатных коллекторах на естественных режимах. SOCAR Proceedings, SI1, 27-37.
  29. Мухаметшин, В. В., Андреев, В. Е. (2018). Повышение эффективности оценки результативности технологий, направленных на расширение использования ресурсной базы месторождений с трудноизвлекаемыми запасами. Известия ТПУ. Инжиниринг георесурсов, 329(8), 30–36.
  30. Хатмуллин, И. Ф., Хатмуллина, Е. И., Хамитов, А. Т. и др. (2015). Идентификация слабо выработанных зон на месторождениях с трудноизвлекаемыми запасами. Нефтяное хозяйство, 1, 74-79.
  31. Йереског, К. Г., Клован, Д. И., Реймент, Р. А. (1980). Геологический факторный анализ. Санкт-Петербург: Недра.
  32. Мухаметшин, В. Ш., Хакимзянов, И. Н. (2021). Особенности группирования низкопродуктивных залежей нефти в карбонатных коллекторах для рационального использования ресурсов в пределах Урало-Поволжья. Записки Горного института, 252, 896-907.
  33. Мухаметшин, В. В. (2021). Повышение эффективности управления разработкой залежей Западно-Сибирской нефтегазоносной провинции на основе дифференциации и группирования. Геология и геофизика, 62(12), 1672–1685.
  34. Suleimanov, B. A., Ismailov, F. S., Dyshin, O. A., Veliyev, E. F. (2016). Selection methodology for screening evaluation of EOR methods. Petroleum Science and Technology, 34(10), 961-970.
  35. Yakupov, R. F., Mukhametshin, V. Sh., Tyncherov, K. T. (2018). Filtration model of oil coning in a bottom water-drive reservoir. Periodico Tche Quimica, 15(30), 725-733.
  36. Мухаметшин, В. В. (2020). Повышение эффективности управления объектами добычи нефти с использованием метода аналогий. SOCAR Proceedings, 4, 42-50.
  37. Шустер, В. Л. (2022). Особенности формирования и размещения крупных и гигантских по запасам месторождений нефти и газа в мегарезервуарах осадочных бассейнов. SOCAR Proceedings, SI2, 30–38.
  38. Грищенко, В. А., Рабаев, Р. У., Асылгареев, И. Н. и др. (2021). Методический подход к определению оптимальных геолого-технологических характеристик при планировании ГРП на многопластовых объектах. SOCAR Proceedings, SI2, 182-191.
  39. Мухаметшин, В. В. (2018). Обоснование трендов повышения степени выработки запасов нефти нижнемеловых отложений Западной Сибири на основе идентификации объектов. Известия ТПУ. Инжиниринг георесурсов, 329(5), 117–124.
  40. Кудряшов, С. И., Хасанов, М. М., Краснов, В. А. и др. (2007). Шаблоны применения технологий – эффективный способ систематизации знаний. Нефтяное хозяйство, 11, 7-9.
  41. Рабаев, Р. У., Чибисов, А. В., Котенев, А. Ю. и др. (2021). Математическое моделирование растворения карбонатных коллекторов и прогнозирование эффективности регулируемой солянокислотного воздействия. SOCAR Proceedings, 2, 40-46.
  42. Рогачев, М. К., Мухаметшин, В. В. (2018). Контроль и регулирование процесса солянокислотного воздействия на призабойную зону скважин по геолого-промысловым данным. Записки Горного института, 231, 275-280.
  43. Орлова, И. О., Захарченко, Е. И., Скиба, Н. К., Захарченко, Ю. И. (2014). Методический подход к классификации месторождений и поиску месторождений-аналогов. Геология, геофизика и разработка нефтяных и газовых месторождений, 12, 16-18.
  44. Велиев, М. М., Бондаренко, В. А., Зунг, Л. В. и др. (2019). Техника и технология добычи нефти на шельфе месторождений СП «Вьетсовпетро», Санкт-Петербург: Недра.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400924

E-mail: vsh@of.ugntu.ru


L. S. Kuleşova

Neft və Qaz İnstitutu, Ufa Dövlət Neft Texniki Universiteti (Oktyabrskiy ş. filialı), Rusiya

Neft hasilatında idarəetmə qərarlarının qəbul edilməsinin əsaslandırılması üçün məlumatların filtrasiyası haqqında


Tektonik-stratiqrafik aidiyyəti və yataqların geoloji quruluşunun xüsusiyyətlərini xarakterizə edən təsvirin tanıma metodlarının və kəmiyyət-keyfiyyət göstəricilərinin ardıcıl istifadəsinə əsaslanaraq, Volqa-Ural neft və qaz vilayətinin Devon terrigen kollektorlarında neft yataqlarının işlənməsinin səmərəliliyi barədə elmi məlumatların filtrasiyasına imkan verən alqoritm hazırlanmışdır. Alqoritm iyirmi bir qrup obyekti müəyyənləşdirməyə imkan verir, işləmə təcrübəsi həm «yetkin» yataqlar şəraitində, həm də işlənməyə daxil edilən yataqlar şəraitində işlənmə prosesini optimallaşdırmağa yönəlmiş yanlış qərarların qəbul edilməsi risklərinin azaldılması üçün dəqiq istifadə edilə bilər.

Açar sözlər: terrigen kollektor; təsvirin tanınması üsulu; yataqların tektonik-stratiqrafik aidiyyəti; layların geoloji-fiziki və fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri; obyektlərin identifikasiyası.

Tektonik-stratiqrafik aidiyyəti və yataqların geoloji quruluşunun xüsusiyyətlərini xarakterizə edən təsvirin tanıma metodlarının və kəmiyyət-keyfiyyət göstəricilərinin ardıcıl istifadəsinə əsaslanaraq, Volqa-Ural neft və qaz vilayətinin Devon terrigen kollektorlarında neft yataqlarının işlənməsinin səmərəliliyi barədə elmi məlumatların filtrasiyasına imkan verən alqoritm hazırlanmışdır. Alqoritm iyirmi bir qrup obyekti müəyyənləşdirməyə imkan verir, işləmə təcrübəsi həm «yetkin» yataqlar şəraitində, həm də işlənməyə daxil edilən yataqlar şəraitində işlənmə prosesini optimallaşdırmağa yönəlmiş yanlış qərarların qəbul edilməsi risklərinin azaldılması üçün dəqiq istifadə edilə bilər.

Açar sözlər: terrigen kollektor; təsvirin tanınması üsulu; yataqların tektonik-stratiqrafik aidiyyəti; layların geoloji-fiziki və fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri; obyektlərin identifikasiyası.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Дмитриевский, А. Н., Еремин Н. А. (2012). Ресурсно-инновационная модель и решение актуальных проблем разработки месторождений нефти и газа. Нефть. Газ. Новации, 10, 30-33.
  2. Конторович, А. Э., Филиппов, С. П., Алексеенко, С. В. и др. (2019). Общая дискуссия по приоритету: выступления академиков РАН А. Э. Конторовича, С. П. Филиппова, С. В. Алексеенко, В. И. Бухтиярова, С. М. Алдошина. Вестник Российской академии наук, 89(4), 343-347.
  3. Минниханов, Р. Н., Маганов, Н. У., Хисамов, Р. С. (2016). О создании научных полигонов по изучению трудноизвлекаемых запасов нефти в Татарстане. Нефтяное хозяйство, 8, 60-63.
  4. Мирошниченко, А. В., Сергейчев, А. В., Коротовских, В. А. и др. (2022). Инновационные технологии разработки низкопроницаемых коллекторов в ПАО «НК «Роснефть». Нефтяное хозяйство, 10, 105–109.
  5. Агишев, Э. Р., Дубинский, Г. С., Мухаметшин, В. В. и др. (2022). Прогнозирование параметров трещины гидроразрыва пласта на основе исследования геомеханики породы-коллектора. SOCAR Proceedings, 4, 107-116.
  6. Якупов, Р. Ф., Мухаметшин, В. Ш., Хакимзянов, И. Н., Трофимов, В. Е. (2019). Оптимизация выработки запасов из водонефтяных зон горизонта D3ps Шкаповского нефтяного месторождения с помощью горизонтальных скважин. Георесурсы, 21(3), 55-61.
  7. Овчинников, К. А., Подлеснова, Е. В. Ведерников, О. С. и др. (2022). Извлечение остаточной нефти композицией ПАВ. Нефтяное хозяйство, 8, 70-75.
  8. Suleimanov, B. A., Ismailov, F.S., Dyshin, O. A., Veliyev, E. F. (2016). Selection methodology for screening evaluation of EOR methods. Petroleum Science and Technology, 34(10), 961-970.
  9. Suleimanov, B. A., Veliyev, E. F., Naghiyeva, N. V. (2020). Preformed particle gels for enhanced oil recovery. International Journal of Modern Physics B, 34(28), 2050260.
  10. Рогачев, М. К., Мухаметшин, В. В. (2018). Контроль и регулирование процесса солянокислотного воздействия на призабойную зону скважин по геолого-промысловым данным. Записки Горного института, 231, 275-280.
  11. Yakupov, R. F., Mukhametshin, V. Sh., Tyncherov, K. T. (2018). Filtration model of oil coning in a bottom water-drive reservoir. Periodico Tche Quimica, 15(30), 725-733.
  12. Сулейманов, Б. А. (2022). Теория и практика увеличения нефтеотдачи пластов. Москва-Ижевск: ИКИ.
  13. Абызбаев, И. И., Андреев, В. Е. (2005). Прогнозирование эффективности физико-химического воздействия на пласт. Нефтегазовое дело, 3, 167-176.
  14. Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2019). Обоснование систем заводнения низкопродуктивных залежей нефти в условиях ограниченного объема информации. SOCAR Proceedings, 2, 16–22.
  15. Зейгман, Ю. В., Мухаметшин, В. Ш., Сергеев, В. В., Кинзябаев, Ф. С. (2017). Экспериментальное исследование вязкостных свойств эмульсионных систем с содержанием наночастиц SiO2. Нанотехнологии в строительстве, 9(2), 16–38.
  16. Бикметова, А. Р., Асалхузина, Г. Ф., Давлетбаев, А. Я. и др. (2022). Оценка параметров трещин в горизонтальных скважинах с многостадийным гидроразрывом пласта путем настройки гидродинамической модели на результаты трассерных исследований. Нефтяное хозяйство, 11, 118-121.
  17. Якупов, Р. Ф., Рабаев, Р. У., Мухаметшин, В. В. и др. (2022). Анализ эффективности реализуемой системы разработки, бурения горизонтальных скважин и проведения ГТМ в условиях карбонатных отложений турнейского яруса Знаменского нефтяного месторождения. SOCAR Proceedings, 4, 97-106.
  18. Сергеев, В. В., Шарапов, Р. Р., Кудымов, А. Ю. и др. (2020). Экспериментальное исследование влияния коллоидных систем с наночастицами на фильтрационные характеристики трещин гидравлического разрыва пласта. Нанотехнологии в строительстве, 12(2), 100–107.
  19. Фахретдинов, Р. Н., Фаткуллин, А. А., Пасанаев, Е. А. и др. (2022). Новые перспективы развития химических технологий регулирования охвата пластов заводнением. Нефтяное хозяйство, 8, 65-69.
  20. Иванов, С. А., Растегаев, А. В., Галкин, В. И. (2010). Анализ результатов применения ГРП (на примере Повховского месторождения нефти). Нефтепромысловое дело, 7, 54-58.
  21. Suleimanov, B. A., Ismailov, F. S., Veliyev, E. F. (2011). Nanofluid for enhanced oil recovery. Journal of Petroleum Science and Engineering, 78(2), 431-437. 
  22. Бриллиант, Л. С., Завьялов, А. С., Данько, М. Ю. и др. (2022). Интеграция методов машинного обучения и геолого-гидродинамического моделирования при проектировании разработки месторождений. Нефтяное хозяйство, 10, 48-53.
  23. Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2020). О снижении уровня неопределенности при управлении заводнением залежей с трудноизвлекаемыми запасами. Известия ТПУ. Инжиниринг георесурсов, 331(5), 140–146.
  24. Мухаметшин, В. Ш. (2022). Управление заводнением залежей нефти в карбонатных коллекторах. SOCAR Proceedings, SI1, 38-44.
  25. Suleimanov, B. A., Rzayeva, S. C., Akhmedova, U. T. (2021). Self-gasified biosystems for enhanced oil recovery. International Journal of Modern Physics B, 35(27), 2150274.
  26. Муслимов, Р. Х. (2005). Современные методы повышения нефтеизвлечения: проектирование, оптимизация и оценка эффективности. Казань: ФЭН.
  27. Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2022). Повышение эффективности выработки запасов залежей нижнего мела Западной Сибири с использованием методов увеличения нефтеотдачи. SOCAR Proceedings, SI1, 9-18.
  28. Кулешова, Л. С., Мухаметшин, В. Ш. (2022). Поиск и обоснование применения инновационных методов добычи углеводородов в осложненных условиях. SOCAR Proceedings, SI1, 71-79.
  29. Vishnyakov, V. V., Suleimanov, B. A., Salmanov, A. V., Zeynalov, E. B. (2019). Primer on enhanced oil recovery. Gulf Professional Publishing.
  30. Economides, J. M., Nolte, K. I. (2000). Reservoir stimulation. West Sussex, England: John Wiley and Sons.
  31. Sun, S. Q., Wan, J. C. (2002). Geological analogs usage rates high in global survey. Oil & Gas Journal, 100(46), 49-50.
  32. Мухаметшин, В. В., Андреев, В. Е. (2018). Повышение эффективности оценки результативности технологий, направленных на расширение использования ресурсной базы месторождений с трудноизвлекаемыми запасами. Известия ТПУ. Инжиниринг георесурсов, 329(8), 30–36.
  33. Андреев, А. В., Мухаметшин, В. Ш., Котенёв, Ю. А. (2016). Прогнозирование продуктивности залежей в карбонатных коллекторах с трудноизвлекаемыми запасами. SOCAR Proceedings, 3, 40–45.
  34. Арефьев, С. В., Соколов, И. С., Павлов, М. С. и др. (2022). Опыт применения горизонтальных скважин с многостадийным гидроразрывом в условиях низкопроницаемого нефтяного пласта. Нефтяное хозяйство. 9, 90-95.
  35. Аржиловский, А. В., Афонин, Д. Г., Ручкин, А. А. и др. (2022). Экспресс-оценка прироста коэффициента извлечения нефти в результате применения водогазовых методов увеличения нефтеотдачи. Нефтяное хозяйство, 9, 63-67.
  36. Муслимов, Р. Х. (2008). Методы повышения эффективности разработки нефтяных месторождений на поздней стадии. Нефтяное хозяйство, 3, 30-35.
  37. Мухаметшин, В. В. (2021). Повышение эффективности управления разработкой залежей Западно-Сибирской нефтегазоносной провинции на основе дифференциации и группирования. Геология и геофизика, 62(12), 1672–1685.
  38. Мухаметшин, В. Ш. (2022). Экспресс-оценка коэффициента извлечения нефти при разработке залежей в карбонатных коллекторах на естественных режимах. SOCAR Proceedings, SI1, 27-37.
  39. Мирзаджанзаде, А. Х., Хасанов, М. М., Бахтизин, Р. Н. (2004). Моделирование процессов нефтегазодобычи. Нелинейность, неравновесность, неопределенность. Москва- Ижевск: ИКИ.
  40. Кудряшов, С. И., Хасанов, М. М., Краснов, В. А. и др. (2007). Шаблоны применения технологий – эффективный способ систематизации знаний. Нефтяное хозяйство, 11, 7-9.
  41. Мухаметшин, В. Ш., Зейгман, Ю. В., Андреев, А. В. (2017). Экспресс-оценка потенциала добывных возможностей залежей для определения эффективности применения нанотехнологий и необходимости стимулирования ввода их в разработку. Нанотехнологии в строительстве, 9(3), 20–34.
  42. Сулейманов, Б. А., Исмайлов, Ф. С., Велиев, Э. Ф., Дышин, О. А. (2013). О влиянии наночастиц на прочность полимерных гелей, применяемых в нефтедобыче. SOCAR Proceedings, 2, 24-28.
  43. Грищенко, В. А., Гареев, Р. Р., Циклис, И. М. и др. (2021). Расширение круга льготируемых объектов, содержащих трудноизвлекаемые запасы нефти. SOCAR Proceedings, SI2, 8-18.
  44. Mardashov, D. V., Rogachev, M. K., Zeigman, Yu. V., Mukhametshin, V. V. (2021). Well killing technology before workover operation in complicated conditions. Energies, 14(3), 654.
  45. Хакимзянов, И. Н., Мухаметшин, В. Ш., Бахтизин, Р. Н. и др. (2021). Обоснование необходимости учета интерференции между скважинами при разряжении сетки скважин на пашийском горизонте Бавлинского месторождения. SOCAR Proceedings, SI1, 77-87.
  46. Мухаметшин, В. В. (2020). Повышение эффективности управления объектами добычи нефти с использованием метода аналогий. SOCAR Proceedings, 4, 42-50.
  47. Мухаметшин, В. Ш., Хакимзянов, И. Н. (2021). Особенности группирования низкопродуктивных залежей нефти в карбонатных коллекторах для рационального использования ресурсов в пределах Урало-Поволжья. Записки Горного института, 252, 896-907.
  48. Рогачев, М. К., Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2019). Повышение эффективности использования ресурсной базы жидких углеводородов в юрских отложениях Западной Сибири. Записки Горного института, 240, 711-715.
  49. Мухаметшин, В. В. (2018). Обоснование трендов повышения степени выработки запасов нефти нижнемеловых отложений Западной Сибири на основе идентификации объектов. Известия ТПУ. Инжиниринг георесурсов, 329(5), 117–124.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400925

E-mail: markl212@mail.ru


R. F. Yakupov1,2, V. V. Muxametşin2, B. M. Muxamadiyev3, M. R. Yakupov4, O. V. Danilova2, D. İ. Zelenskiy2

1«Başneft-Dobıça» MMC, Ufa, Rusiya; 2Neft və Qaz İnstitutu, Ufa Dövlət Neft Texniki Universiteti (Oktyabrskiy ş. filialı), Rusiya; 3«RN-BaşNİPİneft» MMC, Ufa, Rusiya; 4Kazan (Volqayanı) Dövlət Universiteti, Kazan, Rusiya

Karbonat kollektorlarının üfüqi quyularla işlənməsi problemləri


Məqalədə Turney yarusunun karbonat yataqlarının inkişafının səmərəliliyinin artırılması məsələsinə baxılır. Obyekt mürəkkəb geoloji quruluşla xarakterizə olunur, pisləşən süzülmə-həcm xüsusiyyətlərinə və parametrlərin anizotropiyasına malikdir. Son illərdə Turney obyektində neft hasilatı inkişaf sisteminin aktiv formalaşması və üfüqi quyuların qazılması həcminin artması hesabına doqquz dəfə artmışdır. Baxılan yatağın C1t obyektində üfüqi quyuların qazılmasının tarixi təcrübəsi təhlil edilmişdir, bu da şərti olaraq hər mərhələdə mövcud olan texnologiyalara əsaslanaraq qazma yanaşması ilə fərqlənən iki mərhələyə bölünür. Qazma texnologiyasının inkişafı, tamamlama növünün və quyuların yerləşməsinin yataqlara təsiri nəzərdən keçirilmişdir. Layın çox mərhələli hidravlik yarılma ilə üfüqi quyuların tətbiqi, hasilat dərəcəsini və ehtiyatların hasilat tempini artırmaq üçün aşağı keçirici kollektorlar şəraitində məhsuldar kəsilişin yüksək ayrılması və qeyri-bircinsliyi olan yataqlarda yüksək səmərəliliyi təsdiqləyir.

Açar sözlər: karbonat kollektorları; üfüqi quyunun optimal uzunluğu; tamamlama növü; layların çox mərhələli hidravlik yarılması; hasilat tempi; işləmə sisteminin optimallaşdırılması.

Məqalədə Turney yarusunun karbonat yataqlarının inkişafının səmərəliliyinin artırılması məsələsinə baxılır. Obyekt mürəkkəb geoloji quruluşla xarakterizə olunur, pisləşən süzülmə-həcm xüsusiyyətlərinə və parametrlərin anizotropiyasına malikdir. Son illərdə Turney obyektində neft hasilatı inkişaf sisteminin aktiv formalaşması və üfüqi quyuların qazılması həcminin artması hesabına doqquz dəfə artmışdır. Baxılan yatağın C1t obyektində üfüqi quyuların qazılmasının tarixi təcrübəsi təhlil edilmişdir, bu da şərti olaraq hər mərhələdə mövcud olan texnologiyalara əsaslanaraq qazma yanaşması ilə fərqlənən iki mərhələyə bölünür. Qazma texnologiyasının inkişafı, tamamlama növünün və quyuların yerləşməsinin yataqlara təsiri nəzərdən keçirilmişdir. Layın çox mərhələli hidravlik yarılma ilə üfüqi quyuların tətbiqi, hasilat dərəcəsini və ehtiyatların hasilat tempini artırmaq üçün aşağı keçirici kollektorlar şəraitində məhsuldar kəsilişin yüksək ayrılması və qeyri-bircinsliyi olan yataqlarda yüksək səmərəliliyi təsdiqləyir.

Açar sözlər: karbonat kollektorları; üfüqi quyunun optimal uzunluğu; tamamlama növü; layların çox mərhələli hidravlik yarılması; hasilat tempi; işləmə sisteminin optimallaşdırılması.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Муслимов, Р. Х. (2009). Особенности разведки и разработки нефтяных месторождений в условиях рыночной экономики. Казань: ФЭН.
  2. Конторович, А. Э., Филиппов, С. П., Алексеенко, С. В. и др. (2019). Общая дискуссия по приоритету: выступления академиков РАН А. Э. Конторовича, С. П. Филиппова, С. В. Алексеенко, В. И. Бухтиярова, С. М. Алдошина. Вестник Российской академии наук, 89(4), 343-347.
  3. Мирошниченко, А. В., Сергейчев, А. В., Коротовских, В. А. и др. (2022). Инновационные технологии разработки низкопроницаемых коллекторов в ПАО «НК «Роснефть». Нефтяное хозяйство, 10, 105–109.
  4. Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2022). Повышение эффективности выработки запасов залежей нижнего мела Западной Сибири с использованием методов увеличения нефтеотдачи. SOCAR Proceedings, SI1, 9-18.
  5. Хисамиев, Т. Р., Баширов, И. Р., Мухаметшин, В. Ш. и др. (2021). Результаты оптимизации системы разработки и повышения эффективности выработки запасов карбонатных отложений турнейского яруса Четырманского месторождения. SOCAR Proceedings, SI2, 131-142.
  6. Sun, S. Q., Wan, J. C. (2002). Geological analogs usage rates high in global survey. Oil & Gas Journal, 100(46), 49-50.
  7. Гасумов, Э. Р., Гасумов, Р. А. (2020). Управление инновационными рисками при выполнении геолого-технических (технологических) мероприятий на нефтегазовых месторождениях. SOCAR Proceedings, 2, 8-16.
  8. Грищенко, В. А., Позднякова, Т. В., Мухамадиев, Б. М. и др. (2021). Повышение эффективности разработки залежей нефти в карбонатных коллекторах на примере турнейского яруса. SOCAR Proceedings, SI2, 238-247.
  9. Грищенко, В. А., Циклис, И. М., Мухаметшин, В. Ш., Якупов, Р. Ф. (2021). Методические подходы к повышению эффективности системы заводнения на поздней стадии разработки. SOCAR Proceedings, SI2, 161-171.
  10. Кондратьев, С. А., Жуковский, А. А., Кочнева, Т. С., Малышева, В. Л. (2016). Опыт проведения проппантного гидроразрыва пласта в карбонатных коллекторах месторождений Пермского края. Нефтепромысловое дело, 6, 23-26.
  11. Рабаев, Р. У., Чибисов, А. В., Котенев, А. Ю. и др. (2021). Математическое моделирование растворения карбонатных коллекторов и прогнозирование эффективности регулируемой солянокислотного воздействия. SOCAR Proceedings, 2, 40-46.
  12. Велиев, Э. Ф. (2020). О механизмах удерживания полимера пористой средой. SOCAR Procеedings, 3, 126-134.
  13. Шахвердиев, А. Х., Арефьев, С. В., Давыдов, А. В. (2022). Проблемы трансформации запасов углеводородного сырья в нерентабельную техногенную категорию трудноизвлекаемых. Нефтяное хозяйство, 4, 38-43.
  14. Грищенко, В. А., Асылгареев, И. Н., Бахтизин, Р. Н. и др. (2021). Методический подход к мониторингу эффективности использования ресурсной базы при разработке нефтяных месторождений. SOCAR Proceedings, SI2, 229-237.
  15. Хакимзянов, И. Н., Мухаметшин, В. Ш., Бахтизин, Р. Н., Шешдиров, Р. И. (2021). Определение объемного коэффициента сетки скважин для оценки конечного коэффициента нефтеизвлечения при разработке залежей нефти горизонтальными скважинами. SOCAR Proceedings, 2, 47-53.
  16. Кудряшов, С. И., Хасанов, М. М., Краснов, В. А. и др. (2007). Шаблоны применения технологий – эффективный способ систематизации знаний. Нефтяное хозяйство, 11, 7-9.
  17. Alvarado, V., Reich, E.-M., Yunfeng, Yi, Potsch, K. (2006, June). Integration of a risk management tool and an analytical simulator for assisted decision-making in IOR. SPE-100217-MS. In: SPE Europec/EAGE Annual Conference and Exhibition. Society of Petroleum Engineers.
  18. Якупов, Р. Ф., Хакимзянов, И. Н., Мухаметшин, В. В., Кулешова, Л. С. (2021). Использование гидродинамической модели при создании обратного конуса нефти в условиях водонефтяных зон. SOCAR Proceedings, 2, 54-61.
  19. Мухаметшин, В. Ш., Хакимзянов, И. Н. (2021). Особенности группирования низкопродуктивных залежей нефти в карбонатных коллекторах для рационального использования ресурсов в пределах Урало-Поволжья. Записки Горного института, 252, 896-907.
  20. Аржиловский, А. В., Афонин, Д. Г., Ручкин, А. А. и др. (2022). Экспресс-оценка прироста коэффициента извлечения нефти в результате применения водогазовых методов увеличения нефтеотдачи. Нефтяное хозяйство, 9, 63-67.
  21. Зарипов, А. Т., Хусаинов, В. М., Кабирова, А. Х. (2022).Влияние температурных условий геологической среды и состава нефти месторождений Республики Татарстан на полноту извлечения углеводородов. Нефтяное хозяйство, 9, 74.
  22. Бриллиант, Л. С., Завьялов, А. С., Данько, М. Ю. и др. (2019). Интеграция методов машинного обучения и геолого-гидродинамического моделирования при проектировании разработки месторождений. Нефтяное хозяйство, 10, 48-53.
  23. Мухаметшин, В. В., Бахтизин, Р. Н., Кулешова, Л. С. и др. (2021). Скрининг и оценка условий эффективного применения методов увеличения нефтеотдачи высокообводненных залежей с трудноизвлекаемыми запасами. SOCAR Proceedings, SI2, 48-56.
  24. Мухаметшин, В. Ш., Хакимзянов, И. Н., Бахтизин, Р. Н., Кулешова, Л. С. (2021). Дифференциация и группирование сложнопостроенных залежей нефти в карбонатных коллекторах в решении задач управления разработкой. SOCAR Proceedings, SI1, 88-97.
  25. Кулешова, Л. С., Мухаметшин, В. Ш. (2022). Поиск и обоснование применения инновационных методов добычи углеводородов в осложненных условиях. SOCAR Proceedings, SI1, 71-79.
  26. Мухаметшин, В. Ш. (2022). Экспресс-оценка коэффициента извлечения нефти при разработке залежей в карбонатных коллекторах на естественных режимах. SOCAR Proceedings, SI1, 27-37.
  27. Vishnyakov, V. V., Suleimanov, B. A., Salmanov, A. V., Zeynalov, E. B. (2019). Primer on enhanced oil recovery. Gulf Professional Publishing. 
  28. Новиков, М. Г., Исламов, А. И., Тахаутдинов, Р. Ш. (2021). Эволюция методов интенсификации добычи в процессе разработки залежей турнейского яруса месторождений компании «Шешмаойл» – от кислотного воздействия до гибридного проппантного гидравлического разрыва пласта. Нефть. Газ. Новации, 3(244), 58-61.
  29. Грищенко, В. А., Гареев, Р. Р., Циклис, И. М. и др. (2021). Расширение круга льготируемых объектов, содержащих трудноизвлекаемые запасы нефти. SOCAR Proceedings, SI2, 8-18.
  30. Мухаметшин, В. Ш. (2022). Управление заводнением залежей нефти в карбонатных коллекторах. SOCAR Proceedings, SI1, 38-44.
  31. Сулейманов, Б. А., Исмайлов, Ф. С., Велиев, Э. Ф., Дышин, О. А. (2013). О влиянии наночастиц на прочность полимерных гелей, применяемых в нефтедобыче. SOCAR Proceedings, 2, 24-28.
  32. Suleimanov, B. A., Ismailov, F. S., Veliyev, E. F. (2011). Nanofluid for enhanced oil recovery. Journal of Petroleum Science and Engineering, 78(2), 431-437.
  33. Сулейманов, Б. А. (2006). Особенности фильтрации гетерогенных систем. Москва-Ижевск: ИКИ.
  34. Фаттахов, И. Г., Кулешова, Л. С., Бахтизин, Р. Н. и др. (2021). Комплексирование результатов моделирования ГРП при проведении гибридных кислотно-пропантных обработок и при одновременной инициации трещины ГРП в разделенных интервалах. SOCAR Proceedings, SI2, 103-111.
  35. Хузин, Р. Р., Бахтизин, Р. Н., Андреев, В. Е. и др. (2021). Интенсификация добычи нефти методом гидравлического сжатия пласта. SOCAR Proceedings, SI1, 98-108.
  36. Якупов, Р. Ф., Рабаев, Р. У., Мухаметшин, В. В. и др. (2022). Анализ эффективности реализуемой системы разработки, бурения горизонтальных скважин и проведения ГТМ в условиях карбонатных отложений турнейского яруса Знаменского нефтяного месторождения. SOCAR Proceedings, 4, 97-106.
  37. Грищенко, В. А., Рабаев, Р. У., Асылгареев, И. Н. и др. (2021). Методический подход к определению оптимальных геолого-технологических характеристик при планировании ГРП на многопластовых объектах. SOCAR Proceedings, SI2, 182-191.
  38. Здольник, С. Е., Некипелов, Ю. В., Гапонов, М. А., Фоломеев, А. Е. (2016). Внедрение новых технологий гидроразрыва пласта на карбонатных объектах месторождений ПАО АНК «Башнефть». Нефтяное хозяйство, 7, 92-95.
  39. Агишев, Э. Р., Дубинский, Г. С., Мухаметшин, В. В. и др. (2022) Прогнозирование параметров трещины гидроразрыва пласта на основе исследования геомеханики породы-коллектора. SOCAR Proceedings, 4, 107–116.
  40. Мухаметшин, В. В. (2020). Повышение эффективности управления объектами добычи нефти с использованием метода аналогий. SOCAR Proceedings, 4, 42-50.
  41. Колтырин, А. Н. (2016). Повышение эффективности технологии гидроразрыва пласта на карбонатном типе коллектора. Нефтепромысловое дело, 10, 28-31.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400926

E-mail: vv@of.ugntu.ru


Ş. Z. İsmaylov, Y. Y. Şmonçeva, Q. V. Cabbarova

Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, Baku, Azərbaycan

Müxtəlif duz konsentrasiyası olan qazma məhlullarında şişən pakerlərin rəftarının eksperimental tədqiqi


Suda şişən pakerlər su və ya su əsaslı mayelərə məruz qaldıqda unikal şişmə xüsusiyyətinə malik elastomer komponentlərdən istifadə etməklə işlənilmişdir. Elastomerin şişməsi möhkəm bir sıxlaşma yaradır. Suda şişən pakerlər quyuların tikintisi və onlara xidmət işlərində bir sıra üstünlüklər verir. Onlar, qaz miqrasiyasının qarşısının alınması, su axınının kəsilməsi və layın hidroyarılması əməliyyatlarının asanlaşdırılması daxil olmaqla, müxtəlif məqsədlər üçün istifadə oluna bilər. Şişmə dərəcəsinin və genişlənmə sürətinin elastomerin tərkibi, quyu gövdəsindəki şərtlər və ətrafdakı flüidlərin minerallaşması kimi amillərdən asılı olduğu güman edilir. Suda şişiən paketlərin istifadəsi quyunun və mövcud mayelərin şəraitinin diqqətlə nəzərə alınmasını tələb edir. Pakerin şişmə xüsusiyyətlərinin nəzərdə tutulan quyunun mayeləri ilə uyğunlaşdırılması, zonaların effektiv izolyasiyasına nail olmaq üçün vacibdir. Pakerin uğurlu və etibarlı işləməsini təmin etmək üçün elastomerlərin yerlərdə yerləşdirilməsindən əvvəl düzgün sınaqdan keçirilməsi və uyğunluğunun qiymətləndirilməsi tövsiyə olunur. Bu baxımdan, tədqiqatın məqsədi müxtəlif duz konsentrasiyası olan mayelərdə pakerlərin genişlənməsinin mümkünlüyünün eksperimental təsdiqidir.

Açar sözlər: şişən pakerlər; elastomer komponentləri; şişmənin xüsusiyyətləri; çoxduzlu su; duzluluq; elastomer uyğunluğu sınaqları; laboratoriya qiymətləndirilməsi; şişmə dərəcəsi.

Suda şişən pakerlər su və ya su əsaslı mayelərə məruz qaldıqda unikal şişmə xüsusiyyətinə malik elastomer komponentlərdən istifadə etməklə işlənilmişdir. Elastomerin şişməsi möhkəm bir sıxlaşma yaradır. Suda şişən pakerlər quyuların tikintisi və onlara xidmət işlərində bir sıra üstünlüklər verir. Onlar, qaz miqrasiyasının qarşısının alınması, su axınının kəsilməsi və layın hidroyarılması əməliyyatlarının asanlaşdırılması daxil olmaqla, müxtəlif məqsədlər üçün istifadə oluna bilər. Şişmə dərəcəsinin və genişlənmə sürətinin elastomerin tərkibi, quyu gövdəsindəki şərtlər və ətrafdakı flüidlərin minerallaşması kimi amillərdən asılı olduğu güman edilir. Suda şişiən paketlərin istifadəsi quyunun və mövcud mayelərin şəraitinin diqqətlə nəzərə alınmasını tələb edir. Pakerin şişmə xüsusiyyətlərinin nəzərdə tutulan quyunun mayeləri ilə uyğunlaşdırılması, zonaların effektiv izolyasiyasına nail olmaq üçün vacibdir. Pakerin uğurlu və etibarlı işləməsini təmin etmək üçün elastomerlərin yerlərdə yerləşdirilməsindən əvvəl düzgün sınaqdan keçirilməsi və uyğunluğunun qiymətləndirilməsi tövsiyə olunur. Bu baxımdan, tədqiqatın məqsədi müxtəlif duz konsentrasiyası olan mayelərdə pakerlərin genişlənməsinin mümkünlüyünün eksperimental təsdiqidir.

Açar sözlər: şişən pakerlər; elastomer komponentləri; şişmənin xüsusiyyətləri; çoxduzlu su; duzluluq; elastomer uyğunluğu sınaqları; laboratoriya qiymətləndirilməsi; şişmə dərəcəsi.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. https://www.weatherford.com/products-and-services/well-construction-and-completions/sand-face-solutions/openhole-isolation-packers/swellable-packers/
  2. Espinosa, M., Leal, J., Zbitowsky, R., Pacheco, E. (2021, November). Openhole multistage completion evaluation incorporating deployment of downhole shut-in tool application in sour carbonate gas wells, field application. SPE-204905-MS. In: SPE Middle East Oil & Gas Show and Conference. Society of Petroleum Engineers.
  3. Alali, E. A., Bataweel, M. A., Arias Urbina, R. E., Bulekbay, A. (2020, November). Critical review of multistage fracturing completions and stimulation methods. SPE-203284-MS. In: Abu Dhabi International Petroleum Exhibition & Conference. Society of Petroleum Engineers.
  4. Ueta, E. M., Neto, J. N., Nunes, M. A., et al. (2008). First use of swell technology in Campos Basin proves water conformance solution - case history in Campos Basin-Brazil. OTC-19612-MS. In: Offshore Technology Conference, Houston, Texas, USA. Society of Petroleum Engineers.
  5. Paduchak, M., Dudzych, V., Boiko, A. (2021, November). Minimization of negative impact of well cementing on productive horizons by utilization of swellable packers. SPE-208510-MS. In: SPE Eastern Europe Subsurface Conference, Kyiv, Ukraine. Society of Petroleum Engineers.
  6. Denney, D. (2009). Effects of HCl and brine on water-swelling packers. Journal of Petroleum Technology, 61, 55–56.
  7. Stein, T., Tunstall, M., Wellhoefer, B., Veillette, C. (2013, November). Modeling, testing, and case histories of swellable packer casing anchoring performance enable wells destined for plug and abandon to become producers. SPE-167171-MS. In: SPE Unconventional Resources Conference Canada, Calgary, Alberta, Canada. Society of Petroleum Engineers.
  8. Mamedbekov, O. K. (2019). Experimental investigation of packer swelling process in cementing. Azerbaijan Oil Industry, 11, 17–20.
  9. Alakberi, R. S., Igein, O. F., Aljasmi, S. A. (2023). Successful smart completion deployment of autonomous inflow control valve with 13 open hole segmentation lower completion using a light workover rig. SPE-214582-MS. In: SPE/IADC Middle East Drilling Technology Conference and Exhibition, Abu Dhabi, UAE. Society of Petroleum Engineers.
  10. Li, W., Sahu, Q. (2023, March). A review: progress of diverter technology for oil and gas production applications in the past decade. SPE-214118-MS. In: Gas & Oil Technology Showcase and Conference, Dubai, UAE. Society of Petroleum Engineers.
  11. Evers, R., Young, D. A., Vargus, G. W., Solhaug, K. (2009, May). Design methodology for swellable elastomer packers in fracturing operations. OTC-20157-MS. In: Offshore Technology Conference, Houston, Texas. Society of Petroleum Engineers.
  12. Yahya, M. A., Alhathnawi, M. I. (2022, October). First run of 17 swellable packers in Sahil field with 15 AICV as a first new technology trial in ADNOC onshore. SPE-211771-MS. In: ADIPEC, Abu Dhabi, UAE. Society of Petroleum Engineers.
  13. Hinkie, R. (2010). Non-cemented casing tieback string reduces expense and risk in deepwater operations. SPE-137852-MS. In: SPE Deepwater Drilling and Completions Conference, Galveston, Texas, USA. Society of Petroleum Engineers.
  14. Wellhoefer, B., Stegent, N., Tunstall, M., et al. (2013). Unique solution to repair casing failure in a HP/HT wellbore allows for successful multistage stimulation treatment in an unconventional reservoir. SPE Drilling and Completion, 28, 237–242.
  15. Kazimov, Sh. P., Abdullaeva, E. S., Racabov, N. M. (2015). Structure of swelling packers and their applicability in the fields of Azerbaijan. SOCAR Proceedings, 3, 43–51.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400927

E-mail: yelena.shmoncheva@asoiu.edu.az


R. Q. Ələkbərov, M. A. Həşimov

İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu, Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi, Bakı, Azərbaycan

Bulud əsaslı SCADA sistemlərinin neft-qaz sənayesində tətbiqi problemləri


SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition) sistemləri kritik infrastrukturun real vaxt rejimində monitorinqini, idarə edilməsini və məlumatların əldə edilməsini təmin etməklə neft-qaz sənayesində mühüm rol oynayır. Lokal aparat və proqram təminatına əsaslanan ənənəvi SCADA sistemlərindən fərqli olaraq, bulud əsaslı SCADA sistemləri real vaxt rejimində məlumatların toplanması və idarə edilməsi üçün bulud hesablama texnologiyalarından istifadə edirlər. Bulud əsaslı SCADA sistemləri miqyaslılığı, çevikliyi və qənaətcilliyi sayəsində bir çox üstünlüklər təklif edir. Bu üstünlüklərdən yararlana bilməsi üçün bulud əsaslı SCADA sistemlərinin neft-qaz sənayesində tətbiqi ilə bağlı bir sıra problemlərin həll edilməsi tələb olunur. Tətbiqlə bağlı ən əsas problemlərdən biri isə bulud əsaslı SCADA sistemlərində yaranan kibertəhlükəsizlik məsələləri onların nəzarət etdikləri infrastrukturun kritik xarakterinə görə əhəmiyyətli narahatlıq doğurur. Çünki sistemlər məlumatların bütövlüyünü, sistemin əlçatanlığını poza biləcək müxtəlif zəifliklər və təhdidlərlə üzləşirlər. Məqalədə də bulud əsaslı SCADA sistemlərinin təhlükəsizliyinə mane ola biləcək mövcud kiberhücumlar göstərilmişdir. Bulud əsaslı SCADA sistemlərinin istifadəsində meydana çıxan təhdidlər və boşluqlar analiz edilmiş, onların həllinə qismən kömək edən təkliflər verilmişdir. Bulud əsaslı SCADA sistemlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün bəzi təhlükəsizlik mexanizmləri tövsiyyə edilmişdir. Bu mexanizmlər neft-qaz sənayesində bulud əsaslı SCADA sistemlərinin əməliyyatlarının etibarlılığını artırmağa və təhlükəsizliyini təmin etməyə kömək edəcək.

Açar sözlər: SCADA Sistemləri; Bulud hesablamaları; Bulud əsaslı SCADA Sistemləri; SCADA təhlükəsizliyi; bulud təhlükəsizliyi.

SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition) sistemləri kritik infrastrukturun real vaxt rejimində monitorinqini, idarə edilməsini və məlumatların əldə edilməsini təmin etməklə neft-qaz sənayesində mühüm rol oynayır. Lokal aparat və proqram təminatına əsaslanan ənənəvi SCADA sistemlərindən fərqli olaraq, bulud əsaslı SCADA sistemləri real vaxt rejimində məlumatların toplanması və idarə edilməsi üçün bulud hesablama texnologiyalarından istifadə edirlər. Bulud əsaslı SCADA sistemləri miqyaslılığı, çevikliyi və qənaətcilliyi sayəsində bir çox üstünlüklər təklif edir. Bu üstünlüklərdən yararlana bilməsi üçün bulud əsaslı SCADA sistemlərinin neft-qaz sənayesində tətbiqi ilə bağlı bir sıra problemlərin həll edilməsi tələb olunur. Tətbiqlə bağlı ən əsas problemlərdən biri isə bulud əsaslı SCADA sistemlərində yaranan kibertəhlükəsizlik məsələləri onların nəzarət etdikləri infrastrukturun kritik xarakterinə görə əhəmiyyətli narahatlıq doğurur. Çünki sistemlər məlumatların bütövlüyünü, sistemin əlçatanlığını poza biləcək müxtəlif zəifliklər və təhdidlərlə üzləşirlər. Məqalədə də bulud əsaslı SCADA sistemlərinin təhlükəsizliyinə mane ola biləcək mövcud kiberhücumlar göstərilmişdir. Bulud əsaslı SCADA sistemlərinin istifadəsində meydana çıxan təhdidlər və boşluqlar analiz edilmiş, onların həllinə qismən kömək edən təkliflər verilmişdir. Bulud əsaslı SCADA sistemlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün bəzi təhlükəsizlik mexanizmləri tövsiyyə edilmişdir. Bu mexanizmlər neft-qaz sənayesində bulud əsaslı SCADA sistemlərinin əməliyyatlarının etibarlılığını artırmağa və təhlükəsizliyini təmin etməyə kömək edəcək.

Açar sözlər: SCADA Sistemləri; Bulud hesablamaları; Bulud əsaslı SCADA Sistemləri; SCADA təhlükəsizliyi; bulud təhlükəsizliyi.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Stojanović, M. D., Boštjanĉiĉ Rakas, S. V., Marković-PetroviC, J. D. (2019). Scada systems ın the cloud and fog envıronments: mıgratıon scenarıos and securıty ıssues. Electronics and Energetics, 32(3), 345–358.
  2. Alshehry, F. F., Wali, A. M. (2022). Analysis of security challenges in cloud-based SCADA systems: A survey. TechRxiv. Preprint.
  3. Alakbarov, R. K., Hashimov, M. A. (2020). Migration issues of SCADA systems to the Cloud Computing Environment (review). SOCAR Proceedings, 3, 155-164.
  4. Alakbarov, R. K., Hashimov, M. A. (2018). Application of the internet of things in oil-gas industry. In: 6th International Conference on Control and Optimization with Industrial Applications.
  5. Nazir, S., Patel, S., Patel, D. (2017). Assessing and augmenting SCADA cyber security: A survey of techniques. Computers & Security, 70, 436-454.
  6. Sajid, A., Abbas, H., Saleem, K. (2016). Cloud-assisted IoT-based SCADA systems security: A review of the state of the art and future challenges. IEEE Access, 4, 1375–1385.
  7. Bere, M., Muyingi, H. (2015). Initial investigation of industrial control system (ICS) security using artificial immune system (AIS). In: International Conference on Emerging Trends in Networks and Computer Communications (ETNCC).
  8. Cagalaban, G., Kim, T., Kim, S. (2008). Improving SCADA control systems security with software vulnerability analysis. In: 12th WSEAS International Conference on Automatic Control, Modelling & Simulation.
  9. Davis, C., Tate, J., Okhravl, H., et al. (2006). SCADA cyber security testbed development. In: 38th North American Power Symposium.
  10. Kang, U., Chau, D., Faloutsos, C. (2012). Pegasus: mining billion-scale graphs in the cloud. In: IEEE International Conference on Acoustics, Speech and Signal Processing (ICASSP), Kyoto, Japan.
  11. Shen, J., Xu, J., Cai, K., Ji, Y. (2021). Access point authentication scheme of Scada system based on cloud computing technology. Journal of Physics: Conference Series, IOP Publishing, 1748(2), 1-6.
  12. Alakbarov, R. Q., Hashimov, M. A. (2014). Possibilities and prospects of using cloud technologies in the electronic government. In: First Republic Scientific-Practical Conference on E-Science Problems.
  13. Piggin, R. S. H. (2014). Securing SCADA in the cloud: managing the risks to avoid the perfect storm. In: IET & ISA 60th International Instrumentation Symposium.
  14. Kyle,W. (2013). SCADA in the cloud a security conundrum?. Trend Micro Incorporated Research Paper. https://blog. trendmicro.com/trendlabs-security-intelligence/scada-in-the-cloud a-security-conundrum/
  15. Alakbarov, R., Hashimov, M. (2022). Security issues of cloud-based SCADA systems. NATO Science for Peace and Security Series - D: Information and Communication Security, 62, 1-8.
  16. Alakbarov, R. K., Hashimov, M. A. (2020). Security issues of SCADA systems in cloud computing environment. In: 7th International Conference on Control and Optimization with Industrial Applications.
  17. Fernandez, J., Fernandez, A. (2005). SCADA systems: vulnerabilities and remediation. Journal of Computing Sciences in Colleges, 20(4), 160-168.
  18. Nazir, S., Patel, Sh., Patel, D. (2020). Cloud-based autonomic computing framework for securing SCADA systems /in book: Innovations, Algorithms, and Applications in Cognitive Informatics and Natural Intelligence. IGI Global.
  19. Igure, V., Williams, R. (2006). Security and SCADA protocols. In: 5th International Topical Meeting on Nuclear Plant Instrumentation, Control, and Human-Machine Interface Technologies (NPIC HMIT).
  20. Alakbarov, R., Hashimov, M. (2020). Security issues in cloud-based SCADA systems. Information Technology Problems, 2, 3-12.
  21. Wang, Y. (2012). SCADA: Securing SCADA infrastructure communications. International Journal of Communication Networks and Distributed Systems, 6(1), 59-78.
  22. Alakbarov, R. (2021). Cloud-based electronic government system: state-of-the-art, problems and security issues. Information Society Problems, 1, 18-31.
  23. Howard, P. A. (2015). Security checklist for SCADA systems in the cloud. https://gcn.com/cloud-infrastructure/2015/06/a-security-checklist-for-scada-systems-in-the-cloud/287164/
  24. Ferrag, M. A. Babaghayou, M. Yazici, M. A. (2020). Cyber security for fog-based smart grid SCADA systems: solutions and challenges. Journal of Information Security and Applications, 52, 102500.
  25. Cui, L., Xie, G., Qu, Y., et al. (2018). Security and privacy in smart cities: challenges and opportunities. IEEE Access, 6, 46134–46145.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400928

E-mail: mamedhashimov@gmail.com


A. Ş. Kanbetov, D. K. Kulbatırov, A. A. Abilqaziyeva, A. K. Şaxmanova

Safi Utebayev adına Atırau Neft Qaz Universiteti, Atırau, Qazaxıstan

Şimal-Şərqi Xəzər yataqlarının dənizdibi çöküntülərinin çirklənmə vəziyyətləri


Xəzər dənizinin dayazsulu zonaya aid olan şimal hissəsinin şelfində yarımanadrom balıqların əsasən çoxaldığı və qidalandığı yataqlar işlənilir. Bu baxımdan, qıjovçu - bentik balıqların yem bazası olan makrosobentosun cəmləşdiyi dənizdibi çöküntülərin öyrənilməsi yalnız dənizdibi çöküntülərin çirklənməsinin deyil, həm də makrozobentosun vəziyyətinin öyrənilməsini tələb edən bir problemdir. Bu məqalə dənizdibi çöküntüsünün ağır metallarla çirklənməsini və makrozoobentos sayının və biokütləsinin paylanma vəziyyətini müəyyənləşdirməyə yönəlmişdir. Tədqiqatlar «Yerüstü suların və dənizdibi çöküntülərin hidrobioloji analizi metodlarına dair Təlimat» və «Qazaxıstan su hovuzlarının hidrobioloji balıq təsərrüfatı tədqiqatları üçün metodik Vəsait»ə uyğun olaraq aparılmışdır. Kaşaqan, Aktotlar, Kayran strukturlarında dənizdibi çöküntünün ağır metallarla çirklənmə vəziyyətinin nəticələri, eləcə də makrozoobentosun sayı və növ tərkibi təqdim olunur. Məqalədə tədqiq olunan ərazilərdəki dənizdibinin metal miqdarının kifayət qədər sabit olduğu və əsasən 2019-cu ilin bütün mövsümlərində kiçik diapazonda dəyişdiyi müəyyən edilib. Makrozoobentosun növ tərkibi tədqiq olunan bütün dəniz akvatoriyasında kifayət qədər bircinslidir. Dənizdibi onurğasızların sayı nisbətən kiçik həddə dəyişirdi, eyni zamanda biokütlənin rəqs diapazonu daha qabarıq idi.

Açar sözlər: dənizdibi çöküntüləri; Kaşaqan; Aktotlar; Kayran; ağır metallar; makrozoobentos.

Xəzər dənizinin dayazsulu zonaya aid olan şimal hissəsinin şelfində yarımanadrom balıqların əsasən çoxaldığı və qidalandığı yataqlar işlənilir. Bu baxımdan, qıjovçu - bentik balıqların yem bazası olan makrosobentosun cəmləşdiyi dənizdibi çöküntülərin öyrənilməsi yalnız dənizdibi çöküntülərin çirklənməsinin deyil, həm də makrozobentosun vəziyyətinin öyrənilməsini tələb edən bir problemdir. Bu məqalə dənizdibi çöküntüsünün ağır metallarla çirklənməsini və makrozoobentos sayının və biokütləsinin paylanma vəziyyətini müəyyənləşdirməyə yönəlmişdir. Tədqiqatlar «Yerüstü suların və dənizdibi çöküntülərin hidrobioloji analizi metodlarına dair Təlimat» və «Qazaxıstan su hovuzlarının hidrobioloji balıq təsərrüfatı tədqiqatları üçün metodik Vəsait»ə uyğun olaraq aparılmışdır. Kaşaqan, Aktotlar, Kayran strukturlarında dənizdibi çöküntünün ağır metallarla çirklənmə vəziyyətinin nəticələri, eləcə də makrozoobentosun sayı və növ tərkibi təqdim olunur. Məqalədə tədqiq olunan ərazilərdəki dənizdibinin metal miqdarının kifayət qədər sabit olduğu və əsasən 2019-cu ilin bütün mövsümlərində kiçik diapazonda dəyişdiyi müəyyən edilib. Makrozoobentosun növ tərkibi tədqiq olunan bütün dəniz akvatoriyasında kifayət qədər bircinslidir. Dənizdibi onurğasızların sayı nisbətən kiçik həddə dəyişirdi, eyni zamanda biokütlənin rəqs diapazonu daha qabarıq idi.

Açar sözlər: dənizdibi çöküntüləri; Kaşaqan; Aktotlar; Kayran; ağır metallar; makrozoobentos.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Nesterov, E. S. (2016). Water balance and Caspian Sea level fluctuations. Modelling and forecasting. Moscow: Triada Ltd.
  2. Kaplin P.A., Ignatov E.I. (1997). Geo-ecological changes in the Caspian Sea level fluctuations. Vol. 1. Geoecology of the Caspian Sea. Moscow: Moscow State University.
  3. Neftegaz.RU https://neftegaz.ru/news/dobycha/539689-nakoplennyy-obem-dobychi-nefti-na-kashaganskommestorozhdenii-v-kazakhstane-s-momenta-perezapuska-do/
  4. Kostianoy, A. G., Kosarev, A. N. (2005). Physico-geographical conditions of the Caspian Sea. The Caspian Sea environment. Vol. 5. Part P. Berlin, Heidelberg, New York: Springer–Verlag.
  5. Zonn, I. S., Zhiltsov, S. S. (2008). New Caspian: geography, economics, politics. Moscow: AST Vostok-Zapad.
  6. Kenzhegaliev, A., Kanbetov, A. S., Abylgazieva, A. A., et al. (2019). Condition of bottom sediment in the area of artificial islands of the Kashagan field, Kazakhstan. South of Russia: Ecology, Developmen, 14(3), 144-153.
  7. Kenzhegaliyev, A., Orazbaev, B. B., Zhumagaliev, S. Z., Kenzhegaliyeva, D. A. (2013). Researches of an ecological condition of hydrobiological communities of the Kazakhstan sector of the Caspian Sea in preparation of oil and gas fields for development. Life Safety, 10, 39-44.
  8. Orazbaev, B. B., Zhumagaliev, S. Z., Kenzhegaliyeva, D. A. (2017). The state of hydrobionts in the area of the artificial island «D» Kashagan field. Oil and Gas, 1, 77-90.
  9. (2003). ISO 17294-2:2003 «Water quality. Application of inductively coupled plasma mass spectrometry (ICP-MS) - Part 2: Determination of 62 elements, IDT.
  10. (2009). ISO 5667-15:2009. Water quality. Sampling - Part 15: Guidance on the preservation and handling of sludge and sediment samples.
  11. (2004). ISO 5667-19:2004. Water quality. Sampling - Part 19: Guidance on sampling of marine sediments.
  12. (2007). ISO 19493:2007. Water quality — Guidance on marine biological surveys of hardsubstrate communities.
  13. (1983). Manual of methods for hydrobiological analysis of surface water and bottom sediments. Leningrad: Gidrometeoizdat.
  14. (2000). State of biodiversity in the Kazakhstan part of the Caspian Sea. Atyrau: National Report of the Republic of Kazakhstan.
  15. Romanova, N. N. (1983). Methodical instructions for the study of benthos of the southern seas of the USSR. Moscow: VNIRO.
  16. Mordukhai-Boltovskaya, F. D. (1975). Methodology of studying biogeocenoses of inland water bodies. Moscow: Nauka.
  17. (2006). Methodological manual for hydrobiological fishery research of water bodies of Kazakhstan (plankton, zoobenthos). Almaty.
  18. Bernstein, J. A. (1968). Atlas of invertebrates of the Caspian Sea. Moscow: VNIRO.
  19. (2018). Marine impact monitoring. Report on research and development (final). Almaty: Kazakhstan Agency of Applied Ecology LLP.
  20. (2019). Marine impact monitoring. Research and development report (final). Almaty: Kazakhstan Agency of Applied Ecology LLP.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400929

E-mail: a.kanbetov@mail.ru


R. Y. Levitin

Tümen Sənaye Universiteti, Tümen, Rusiya

ABŞ və Rusiya təcrübəsinin təhlili əsasında şaquli polad rezervuarlardan karbohidrogen tullantılarının normalaşdırılmasının yeni, «yaşıl» alətlərinin formalaşdırılması


Rusiya Federasiyasının karbohidrogen emissiyalarını tənzimləyən qanunvericiliyi, müxtəlif səviyyələrdə yerləşən, hüquqi aktlarla formalaşan mürəkkəb bir iyerarxik quruluşdur. Rezervuarlardan atmosferə tullantılar 1999-cu ildə Rusiya Federasiyasının ətraf mühitin mühafizəsi üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən və Atmosfer Tədqiqat İnstitutunun iştirakı ilə hazırlanmış və təsdiq edilmiş metodik göstərişlərlə müəyyən edilir. ABŞ-da rezervuarlardan atmosferə atılan tullantılar Amerika Neft İnstitutu API MPMS 19-1 və API MPMS 19-2 tərəfindən hazırlanmış standartlara əsasən müəyyən edilir. Bütün bu metodikaların bir sıra üstünlükləri və mənfi cəhətləri var. Məqələdə şaquli polad rezervuarın (ŞPR) timsalında Rusiya və Amerika texnikalarının təhlili aparılmış, həmçinin təhlükəsiz və ekoloji istismarın nəzarəti üçün yeni vasitələr təklif edilmişdir. ABŞda istifadə olunan tullantıların müəyyənləşdirilməsi metodikaları, Rusiya metodikalarından fərqli olaraq, həm də buxarlanmadan karbohidrogen itkisini müəyyənləşdirmək üçün rəsmi tənzimlənən vasitələrdir. Belə bir sistem, eyni fiziki prosesləri nəzərə alarkən müxtəlif komitə və xidmətlər tərəfindən alınan tullantıların həcm uyğunsuzluqların qarşısını almağa imkan verir. Buna görə Rusiyada da rezervuarlardan tullantıları müəyyənləşdirmək üçün vahid hesablama sxemi və metodikanı əldə etmək lazımdır. 

Açar sözlər: neft itkiləri; rezervuarda saxlanma; karbohidrogen tullantıları; neftin buxarlanması; təbii itki normaları; ŞPR-da saxlanma.

Rusiya Federasiyasının karbohidrogen emissiyalarını tənzimləyən qanunvericiliyi, müxtəlif səviyyələrdə yerləşən, hüquqi aktlarla formalaşan mürəkkəb bir iyerarxik quruluşdur. Rezervuarlardan atmosferə tullantılar 1999-cu ildə Rusiya Federasiyasının ətraf mühitin mühafizəsi üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən və Atmosfer Tədqiqat İnstitutunun iştirakı ilə hazırlanmış və təsdiq edilmiş metodik göstərişlərlə müəyyən edilir. ABŞ-da rezervuarlardan atmosferə atılan tullantılar Amerika Neft İnstitutu API MPMS 19-1 və API MPMS 19-2 tərəfindən hazırlanmış standartlara əsasən müəyyən edilir. Bütün bu metodikaların bir sıra üstünlükləri və mənfi cəhətləri var. Məqələdə şaquli polad rezervuarın (ŞPR) timsalında Rusiya və Amerika texnikalarının təhlili aparılmış, həmçinin təhlükəsiz və ekoloji istismarın nəzarəti üçün yeni vasitələr təklif edilmişdir. ABŞda istifadə olunan tullantıların müəyyənləşdirilməsi metodikaları, Rusiya metodikalarından fərqli olaraq, həm də buxarlanmadan karbohidrogen itkisini müəyyənləşdirmək üçün rəsmi tənzimlənən vasitələrdir. Belə bir sistem, eyni fiziki prosesləri nəzərə alarkən müxtəlif komitə və xidmətlər tərəfindən alınan tullantıların həcm uyğunsuzluqların qarşısını almağa imkan verir. Buna görə Rusiyada da rezervuarlardan tullantıları müəyyənləşdirmək üçün vahid hesablama sxemi və metodikanı əldə etmək lazımdır. 

Açar sözlər: neft itkiləri; rezervuarda saxlanma; karbohidrogen tullantıları; neftin buxarlanması; təbii itki normaları; ŞPR-da saxlanma.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Hermawan, Y. D., Kristanto, D., Hariyadi. (2021). Oil losses problem in oil and gas industries, Yogyakarta, Indonesia /in: Crude Oil – New Technologies and Recent Approaches. IntechOpen.
  2. (2020). API Standarts: International usage and deployment. American Petroleum Institute.
  3. Levitin, R. E. (2018). Normalization of hydrocarbon emissions in Germany. IOP Conference Series: Materials Science and Engineering, 357, 012019.
  4. Tomás Guillermo, M. C. (2010). Recuperación de vapores hidrocarburos en cúpulas de tanques de almacenamiento con un equipo no convencional. México: Universidad Nacional Autónoma de México.
  5. (1999). Федеральный закон «Об охране атмосферного воздуха» N 96-ФЗ от 4 мая 1999 г. РФ.
  6. (2002). Федеральный закон «Об охране окружающей среды» №7-ФЗ от 12 января 2002 г. РФ.
  7. (1999). Методические указания по определению выбросов загрязняющих веществ в атмосферу из резервуаров. Казань: Казанское управление «Оргнефтехимзаводы», ГК РФ по охране окружающей среды.
  8. (2002). API Manual of petroleum measurement standards. Chapter 19 - Evaporative-loss measure-ment, Section 1 - Evaporative loss from fixed-roof tanks. Third Edition. American Petroleum Institute.
  9. (2003). API Manual of petroleum measurement standards. Chapter 19 - evaporative-loss measure-ment, Section 2 - Evaporative loss from floating-roof tanks. Second Edition. American Petroleum Institute.
  10. (2006). EPA emission factor documentation for AP-42, Section 7.1. Organic liquid storage tanks. U. S. Environmental Protection Agency Office of Air Quality Planning and Standards Emission Fac-tor and Inventory Group.
  11. Левитин, Р. Е. (2015). Зарубежный и российский опыт определения выбросов паров нефти из вертикальных стальных резервуаров. Тюмень: ТюмГНУ.
  12. Matsumura, I. (1974). Evaporation loss of hydrocarbon in handling petroleum. Bulletin of The Ja-pan Petroleum Institute, 2, 132-139.
  13. Abdelmajeed, M. A., Onsa, M. H., Rabah, A. A. (2009). Management of evaporation losses of gas-oline's storage tanks. Sudan Engineering Society Journal, 52, 39-43.
  14. Clavijo Mayorga, D. G., Padilla Erazo, W. L. (2014). Minimización de pérdidas en los tanques de almacenamiento de naftas en refinería Esmeraldas. Quito: Escuela Politécnica Nacional.
  15. Magaril, E. (2015). Reducing gasoline loss from evaporation by the introduction of a surface-active fuel additive. WIT Transactions on The Built Environment, 146, 233-242.
  16. Любин, Е. А. (2007). Прогнозирование потерь нефти из вертикальных цилиндрических резервуаров. Записки Горного института, 181, 132-134.
  17. Кампа, Е., Уорд, Д. Г., Лейппранд, А. (2007). Сближение с воздухоохранной политикой ЕС – краткий путеводитель для стран-партнеров по Европейской политике добрососедства, и России. Путеводитель по политике: воздухоохранная политика ЕС. ECOLOGIC – Институт Международной и европейской Экологической Политики.
  18. Лебедев, И. В., Абузова, Ф. Ф., Щеглов, В. Е. (2006). Модели расчёта мощности выброса углеводородов в атмосферу при транспортировке и хранении нефтепродуктов. Экология и промышленность России, 5, 28-29.
  19. Коршак, А. А., Коршак, Ан. А. (2021). Оценка вклада повышения объема паровоздушной смеси над объемом закачки в потерях нефти и нефтепродуктов от испарения. Наука и технологии трубопроводного транспорта нефти и нефтепродуктов, 11(4), 452–459.
  20. Левитин, Р. Е., Земенков, Ю. Д. (2016). Новый подход к определению выбросов паров нефти и нефтепродуктов при хранении в резервуарах. Нефтяное хозяйство, 1, 110-114.
  21. Гарусова, Л. Н., Курьянова, У. Ю. (2019). Политика и законодательство США в экологической сфере. Труды ИИАЭ ДВО РАН, 24(3), 147-160.
  22. Mihajlović, M. A., Veljašević, A. S., Jovanović, J. M., Jovanović, M. B. (2013). Estimation of evaporative losses during storage of crude oil and petroleum products. Journal Hemijska Industrija, 67(1), 165–174.
  23. Lyubin, E. A. (2014). Evaluation of a technology for capturing petroleum vapors from Rvs-type storage tanks with the use of a pump-ejector plant. Chemical and Petroleum Engineering, 50(5), 288–293.
  24. Veronico, L. K., Yansen, H., Antonius, I. (2020). Surface cover method to reduce evaporation rate of crude oil. IOP Conference Series Materials Science and Engineering, 823, 012012.
  25. Karbasian, H. R., Kim, D. Y., Yoon, S. Y., et al. (2017). A new method for reducing VOCs for-mation during crude oil loading process. Journal of Mechanical Science and Technology, 31(4), 1701–1710.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400930

E-mail: 89028130230@mail.ru


S. H. Cabarov1, A. X. Nəbiyeva1, A. V. Truxanov2,3, S. V. Truxanov2,3, H. C. Hüseynov1, Y. I. Alıyev4,5

1Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyinin Fizika İnstitutu, Bakı, Azərbaycan; 2Belarusiya Milli Elmlər Akademiyası, Materialların Elmi-Praktiki Tədqiqi Mərkəzi, Minsk, Belarusiya; 3MİSiS Elm və Texnologiya Milli Universiteti, Moskva, Rusiya; 4Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti, Bakı, Azərbaycan; 5Qərbi Kaspi Universiteti, Bakı, Azərbaycan

Yüksək temperaturlarda La0.73Ba0.27MnO3 birləşməsinin dielektrik və elektrik xassələri


Təqdim olunan işdə La0.73Ba0.27MnO3 birləşmələrinin dielektik və elektrik xassələri T = 25‒225 °С temperatur və f = 20‒106 Hs tezlik intelvalında müqayisəli şəkildə tədqiq edilmişdir. Dielektrik sabitinin həqiqi ve xəyali hissələrinin, dielektrik itgi bucağının, dielektrik nüfuzluğunun elektrik keçiriciliyinin temperatur və tezlik asılılıqları alınmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, temperaturun və tezliyin qiyməti artdıqca bu birləşmələrdə elektrik keçiriciliyinin qiyməti artır. Bu effekt, istilik enerjisi hesabına dərin səviyyələrdə olan yükdaşıyıcıların sərbəst hala keçməsi ilə izah edilmişdir. Temperaturun T = 140 °C qiymətində bu birləşmədə yarımkeçirici-metal faza keçidi aşkar edilmişdir.

Açar sözlər: perovskit; dielektrik xassələri; elektrik xassələri; La1-xBaxMnO3.

Təqdim olunan işdə La0.73Ba0.27MnO3 birləşmələrinin dielektik və elektrik xassələri T = 25‒225 °С temperatur və f = 20‒106 Hs tezlik intelvalında müqayisəli şəkildə tədqiq edilmişdir. Dielektrik sabitinin həqiqi ve xəyali hissələrinin, dielektrik itgi bucağının, dielektrik nüfuzluğunun elektrik keçiriciliyinin temperatur və tezlik asılılıqları alınmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, temperaturun və tezliyin qiyməti artdıqca bu birləşmələrdə elektrik keçiriciliyinin qiyməti artır. Bu effekt, istilik enerjisi hesabına dərin səviyyələrdə olan yükdaşıyıcıların sərbəst hala keçməsi ilə izah edilmişdir. Temperaturun T = 140 °C qiymətində bu birləşmədə yarımkeçirici-metal faza keçidi aşkar edilmişdir.

Açar sözlər: perovskit; dielektrik xassələri; elektrik xassələri; La1-xBaxMnO3.

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Dang, N. T., Kozlenko, D. P., Kichanov, S. E., et al. (2017). Revealing the formation mechanism and effect of pressure on the magnetic order of multiferroic BiMn2O5 through neutron powder diffraction. Journal of Electronic Materials, 46, 3373-3380.
  2. Jabarov, S. H., Ibrahimova, S. I., Hajiyeva, F. V., et al. (2022). Structural, vibrational, and dielectric properties of CuInZnSe3 chalcogenide compound. Arabian Journal for Science and Engineering, 47(6), 7817-7823.
  3. Alekperov, A. S., Dashdemirov, A. O., Shumskaya, A. E., Jabarov, S. H. (2021). High-temperature exciton photoconductivity of Ge1-xNdxS crystals. Crystallography Reports, 66, 1322-1327.
  4. Аgamirzayeva, G. М., Huseynov, G. G., Aliyev, Y. I., et al. (2023). Crystal structure and magnetıc propertıes of the compound Cu3Fe0.5Se2. Advanced Physical Research, 5(1), 19-25.
  5. Jabarov, S. H., Aliyev, Y. I., Ilyasli, T. M., et al. (2021). AgCuS compound as a thermodynamic system under the influence of gamma rays. Integrated Ferroelectrics, 221, 180-185.
  6. Dang, N. T., Zakhvalinskii, V. S., Kozlenko, D. P., et al. (2018). Effect of Fe doping on structure, magnetic and electrical properties La0.7Ca0.3Mn0.5Fe0.5O3 manganite. Ceramics International, 44(13), 14974-14979.
  7. Trukhanov, S. V., Trukhanov, A. V., Dang, N. T., et al. (2018). Magnetotransport properties and phase separation in iron substituted lanthanum-calcium manganite. Materials Research Express, 5(8), 086108.
  8. Trukhanov, S. V. (2003). Magnetic and magnetotransport properties of La1-xBaxMnO3-x/2 perovskite manganites. Journal of Materials Chemistry, 13(2), 347-352.
  9. Nabiyeva, A. Kh., Jabarov, S. H., Trukhanov, S. V.,et al. (2023). XRD and SEM analyses of structural properties of LaxBa1-xMnO3 solid solutions. International Journal of Modern Physics B, 37, 2450327.
  10. Hashimov, R. F., Mikailzade, F. A., Trukhanov, S. V., et al. (2019). Structure and thermal analysis of Ba0.5La0.5MnOpolycrystalline powder. International Journal of Modern Physics B, 33, 1950244.
  11. Ertuğ, B. (2013). The overview of the electrical properties of barium titanate. American Journal of Engineering Research (AJER), 02(08), 01-07.
  12. Hayat, Kh., Nadeem, M., Javid Iqbal, M., et al. (2014). Analysis of electro-active regions and conductivity of BaMnO3 ceramic by impedance spectroscopy. Applied Physics A, 115, 1281-1289.
  13. Rached, A., Wederni, M. A., Khirouni, K., et al. (2021). Structural, optical and electrical properties of barium titanate. Materials Chemistry and Physics, 267, 124600.
  14. Panwar, N. S., Semwal, B. S. (2011). Study of electrical conductivity of barium titanate ceramics. Ferroelectrics, 115, 1-6.
  15. Jabarov, S. H., Ibrahimova, S. I., Hajiyeva, F. V., et al. (2022). Structural, vibrational, and dielectric properties of CuInZnSe3 chalcogenide compound. Arabian Journal for Science and Engineering, 47(6), 7817-7823.
  16. Akkad, F. El., Mansour, B., Hendeya, T. (1981). Electrical and thermoelectric properties of Cu2Se and Cu2S. Materials Research Bulletin, 16(5), 535-539.
  17. El-Nahass, M. M., Sallam, M. M., Rahman, S. A., Ibrahim, E. M. (2006). Optical, electrical conduction and dielectric properties of TlGaSe2 layered single crystal. Solid State Sciences, 8(5), 488-499.
  18. Mehdiyeva, R. Z., Mammadov, A. I., Jabarov, S. H., et al. (2015). Dielectric and ferroelectric properties of K2Pb4Nb10O30–Na2Pb4Nb10O30–K6W4Nb6O30 across morphotropic phase region. Journal of Alloys and Compounds, 645, 496-503.
  19. Mursakulov, N. N., Abdulzade, N. N., Jabarov, S. H., Sabzalieva, Ch. E. (2022). Investigation of CuIn1-xGaxSe2 thin films for solar cells obtained by the magnetron sputtering method from two magnetrons shifted to each other. New Materials, Compounds and Applications, 6(2), 140-147.
  20. Aliyeva, N. A., Aliyev, Y. I., Abiyev, A. S. (2022). Study of thermal propertıes of Cu4Se1.5Te0.5 and Cu4Te1.5Se0.5 compounds by dıfferentıal thermal analysıs. Advanced Physical Research, 4(2), 94-99.
  21. Ilyasly, T., Gahramanova, G., Abbasova, R., et al. (2021). Investıgatıon of the electrıcal propertıes of glasses of Tm-As-S and Tm-As-Se systems. New Materials, Compounds and Applications, 5(3), 227-234.
Ardını oxu Qısa mətni oxu

DOI: 10.5510/OGP20230400931

E-mail: sakin@jinr.ru